Трошоците за бизнисмените во Западен Балкан повторно се зголемуваат, но не само поради последиците од кризата на Блискиот Исток. Натрупувањето нецарински бариери и новите трговски правила на ЕУ значително ги зголемуваат трошоците за фирмите и покрај нултите царини. Покрај локалните бизнисмени, компаниите од ЕУ што работат во регионот, особено германските компании, кои се најзастапени, сè повеќе се жалат на ваквите давачки.

Економијата на Западен Балкан едвај го преживеа вртоглавиот пораст на трошоците по пандемијата и војната во Украина, а токму кога се чинеше дека конечно ќе се воспостави контрола врз високата инфлација, избувна војната во Иран, а со неа и глобалните цени што повторно го потресоа целиот регион.

Енергетската и прехранбената криза што следеше по нападот на Русија врз Украина најмногу ги погоди граѓаните и компаниите во Северна Македонија и Босна и Херцеговина, каде што цените на енергијата и храната скокнаа толку нагло што ја подигнаа инфлацијата над 14% во 2022 година, пишува „Бизнис и Финансије“.

Албанија се покажа како најотпорна, благодарение на ефикасното користење на сопствените хидроенергетски ресурси, значителното зајакнување на домашната валута и поголемиот прилив на девизи поради растот на туризмот, одржувајќи ја инфлацијата на 6,7%, што е речиси двојно пониско во споредба со другите земји во регионот. На пример, во Србија, инфлацијата достигна 12,1% во 2023 година.

Ситуацијата конечно почна да се стабилизира минатата година. На ова влијаеше построгата монетарна политика на централните банки, која изврши притисок врз потрошувачката преку повисоки каматни стапки, што беше придружено со пад на цените на стоките на меѓународните пазари. Највисока стапка на инфлација во 2025 година забележа Северна Македонија (4,1%), по што следуваат Босна и Херцеговина (4%) и Црна Гора (3,9%), додека инфлацијата во Србија изнесуваше 3,8%. Минатата година, Албанија имаше и најниска инфлација меѓу петте земји од Западен Балкан, од само 2,2%.

Животот повторно станува поскап.

Сепак, се покажа дека минатогодишниот пад на инфлацијата беше само одмор за економијата и граѓаните во овој регион. Поради последиците од војната во Иран, животот повторно станува сè поскап. Ова го потврдуваат податоците на Евростат за инфлацијата во април оваа година, според хармонизираниот индекс на потрошувачки цени (HICP). Најниска инфлација меѓу европските земји на почетокот на вториот квартал забележаа Швајцарија и Шведска, секоја од 0,5%, по што следуваат Данска (1,2%) и Чешка (2,1%). Сите други европски земји имаа повисока стапка на инфлација, а Турција беше предводена со стапка од дури 32,4%, Романија (9,5%) и Бугарија (6%).

Кога станува збор за земјите од Западен Балкан, Северна Македонија беше најлоша во април со стапка на инфлација од 5,7%, Црна Гора и Србија забележаа стапки од 3,6%, додека
Босна и Херцеговина и Албанија не беа вклучени во овој извештај.

Иако меѓународните и националните прогнози за влијанието на кризата на Блискиот Исток врз економиите на овој регион се разликуваат донекаде по бројки, сите тие предвидуваат пад на економскиот раст со повторно зголемување на инфлацијата, значително помал прилив на странски директни инвестиции и домашни приватни инвестиции, како и значително намалување на потрошувачката.

Лошо во ЕУ, уште полошо во регионот

Бизнисмените во Западен Балкан ќе бидат особено погодени од продлабочувањето на економската криза во Европската Унија, на која компаниите во овој регион најмногу се потпираат. Европската комисија ја намали стапката на економски раст на 1,1% во Европската Унија и на само 0,9% во Еврозоната, додека инфлацијата би можела да достигне 3,1%, најмногу поради проблемите предизвикани од енергетскиот шок.

Најновиот извештај предвидува пад на инвестициите и извозот поради намалената побарувачка на светскиот пазар, како и значителен пад на домашната потрошувачка во рамките на ЕУ, додека компаниите истовремено ќе се соочат со зголемување на трошоците за работење и поскапо финансирање.

Ова ќе биде нов удар за компаниите во Западен Балкан, кои веќе имаа тешкотии при извозот на пазарот на Европската Унија во последните години, поради послабата побарувачка, сè поизразените економски проблеми и забележливото заостанување на ЕУ зад економиите на САД и Кина.

Сепак, иако ќе извезуваат помалку, трошоците за бизнисмените во регионот ќе се зголемат. И тоа не само поради кризата на Блискиот Исток. Акумулирањето на нетарифни бариери и новите трговски правила на ЕУ значително ги зголемуваат трошоците за фирмите и покрај нултите тарифи, известува Институтот Бројгел (Европска и глобална економска лабораторија во Брисел).

Пренасочување на инвестициите во производството

Аналитичарите од Бројгел потсетуваат дека економската поврзаност на Западен Балкан и ЕУ се интензивираше во последните две децении. Ваквите случувања најмногу беа под влијание на либерализацијата на трговијата и зголемениот интерес на компаниите од ЕУ да инвестираат во овој регион, како и да соработуваат со локалните компании.

Европската Унија е доминантен инвеститор во регионот, а моделот на инвестиции значително се промени во последните десет години. Претходно, инвестициите беа концентрирани во банкарството, телекомуникациите и недвижностите, а подоцна се свртија кон производството, особено кога станува збор за инвестиции од германски компании.

Европската Унија е исто така најголемиот трговски партнер на Западен Балкан. Повеќе од 60% од вкупниот извоз од регионот оди на пазарот на ЕУ, а Германија е најголемиот поединечен извозен пазар, каде што се пласира речиси една петтина од регионалниот извоз.

Производите сочинуваат 69% од извозот на Западен Балкан на пазарот на ЕУ, а речиси една третина од тоа се машини и транспортна опрема. Овој тренд е особено видлив во Србија и Северна Македонија, се истакнува во извештајот на Бројгел.

Акумулација на бариери

Иако трошоците за работна сила исто така растат во земјите од Западен Балкан, тие се уште се пониски во споредба со источните членки на ЕУ, како што се Бугарија, Романија и Хрватска. Сепак, бизнисите во овој регион сè повеќе се жалат дека трошоците за водење бизнис со ЕУ стануваат превисоки, и покрај формалната либерализација на трговијата.

„Овие трошоци произлегуваат од низа нетарифни бариери, регулаторни барања и гранични проблеми, кои со текот на времето стануваат поизразени. Санитарните и фитосанитарните контроли, техничките прописи, царинските процедури и тесните грла во транспортот претставуваат некои од најголемите пречки за подлабока економска интеграција“, оценува Бригел во својата анализа.
Авторите забележуваат дека новите правила на ЕУ, првенствено Механизмот за прилагодување на јаглеродните граници (CBAM), Директивата за известување за корпоративна одржливост (CSRD) и Директивата за длабинска анализа на корпоративната одржливост (CSDDD), наметнуваат дополнителни оптоварувања врз извозниците од регионот.

Зголемените трошоци влијаат не само на локалните бизниси, туку и на компаниите од ЕУ што работат во регионот. Претставниците на германските компании, кои се најзастапени во Западен Балкан, изразуваат сè поголемо незадоволство од трошоците што ги имаат поради трговските бариери. На пример, речиси една третина од анкетираните германски компании во Северна Македонија оцениле дека трговските бариери претставуваат сè поголем деловен ризик.

Балканска крстосница

Еден од најитните проблеми е застојот во транспортот на границите, кој дополнително ескалираше по одлуката на Европската Унија да го воведе EES системот за влез и престој во Шенген зоната. Застојот е најголем по должината на транспортните правци што минуваат низ Србија и Северна Македонија, особено на граничните премини на Србија со Унгарија и Хрватска, кои претставуваат главни тесни грла за товарни возила што влегуваат во ЕУ, се наведува во извештајот.

Авторите оценуваат дека Европската Унија не презема соодветни мерки за ублажување на нетарифните бариери. Иако Европската комисија во Планот за раст за Западен Балкан нагласува колку е важно компаниите од овој регион повеќе да се вклучат во вредносните синџири на ЕУ, тој план не нуди јасни механизми за систематско намалување на нетарифните бариери пред целосното пристапување во ЕУ, оценува Бројгел.

Студијата истакнува дека Србија е економски најважна за регионот, но и политички најпроблематична за Брисел. Авторите наведуваат дека Србија е најголемата економија на Западен Балкан и централен регионален центар за протокот на стоки што пристигнуваат од Европската Унија и други земји, но дека демократски толку многу назадувала што е на крајот од регионот во овој поглед.