Распаѓање, странски фактор, сплет на околности, интересите на суперсилите, домашните владетели, катастрофалните грешки, режираното сценарио ... Три децении подоцна, ова се главните тези според кои бил предизвикан распадот на Југославија, некогаш моќна држава. Водечки актери, или само сведоци. Двајца од нив, Јовиќ и Месиќ, се последните претседатели на Претседателството на СФРЈ, а третиот, Васил Тупурковски, беше тасот на вагата, пренесува Курир.рс.

Единствената институција што ја претставувала папочната врвца на втората Југославија, е познатото Претседателство на СФРЈ, колективно тело со осум члена. Колку беа независни, и колку всушност беа само изведувачи на републичкото раководство? Членовите на последното свикување, Борисав Јовиќ од Србија, Стјепан Месиќ од Хрватска и Васил Тупурковски од Македонија, на покана на „Политика“, со задоволство се согласија да се состанат повторно, по 30 години, за да ги објаснат причините за исчезнувањето на некогашната голема земја.

Месиќ и Тупурковски поминаа два дена како гости на „Политика“ во Белград. Секој од нив имаше своја верзија за вистината за крвавиот распад, но нивното обединување се одвиваше во правилна и помирлива атмосфера. Богиќ Богичевиќ не можеше да патува од Сараево од здравствени причини, иако сакаше да се приклучи на неформалната седница на скратеното претседателство.

Која беше пресвртната точка во која сфативте дека СФРЈ повеќе нема да може да постои во таа форма?

ТУПУРКОВСКИ: Знаев многу порано каква е состојбата на меѓународната сцена, односот на главните фактори и актерите кон Југославија. Но, моментот кога целосно ја разбрав последната инстанца за тоа што се случи подоцна беше состанокот на Претседателството во формат на Врховната команда. Тогаш добив информација што ми даде право да тврдам во себе, а не во дискусијата, дека нема да ја спасиме Југославија. И тогаш се свртев кон индивидуална, приватна акција - за да нема војна во Југославија. Бев таму за време на целата словенечка војна. Бевме заедно со Стипе. Јас практично бев цело време во некои акции во Хрватска, војната сè уште не беше започната, но тоа беше немир и подготовка на општеството за војната.

Значи, знаејќи ги овие опасности, немав чувство дека е можно да се дејствува на поинаков начин за Југославија и во корист на тоа општество, отколку да се поддржат ставовите на некои од нашите заедници. Македонија исто така се определи за независност и самоопределување. Тоа е клучен момент во мојата работа во претседателството. Тоа беа историски моменти за мене.

МЕСИЌ: Со моето доаѓање во Претседателството, во Белград, мислев дека е можно да се одржи Југославија, но со одредени услови. Тоа значи со нов политички договор. Затоа што тој модел на Југославија, федерацијата како што беше во времето на Тито, беше возможна само додека Тито беше жив, бидејќи тој беше главниот интегративен фактор. Другата беше партијата. Третиот фактор беше армијата. Тито ја напушти животната и политичката сцена, партијата се распадна по волја на Слободан Милошевиќ, а армијата бараше спонзор. Југославија играше позитивна улога и за време на Втората светска војна и по војната, особено за време на конфликтот Исток-Запад или за време на Студената војна. Една од најпозитивните улоги беше југословенската улога, бидејќи таа играше клучна улога во формирањето на Движењето на неврзаните, што овозможи да се смират односите меѓу Истокот и Западот, за да можат да комуницираат едни со други во одредена начин Јас лично бев убеден и си ја дадов таа задача да се обидам да постигнам нов политички договор преку институцијата претседател. Бев дури и убеден во тоа, бидејќи никој не сакаше војна.

ЈОВИЌ: Југославија се распадна од политички причини. Имаше политички цели што ја растурија, бидејќи одредени републики и влегоа во Југославија со цел да се ослободат во независните држави во одреден момент. Ова го подготвуваа со години, раководството на земјата. Не падна од небото. Вие добро знаете дека секоја уставна промена во Југославија ги зголемуваше надлежностите на републиките и ги намалуваше надлежностите на федерацијата и дека Уставот од 1974 година ги претвори републиките во држави, а федерацијата во услуга за таа држава без приходи, само ако републиките и даваат приход за оние услуги што ги обезбедува.

Суштината на причината за распадот на Југославија, се разбира од политички причини, е фактот дека Уставот од 1974 година беше последната фаза од овие уставни измени и дека тој ја фаворизираше можноста за отцепување на републиките, а не и даде на федерацијата какво било право да го запре. Знаете дека во еден момент, Хрватска и Словенија одлучија да не даваат повеќе приходи на федерацијата и да не испраќаат регрути, како и дека донесоа сепаратистички одлуки за отцепување.

Извор и фото: Курир.рс