Инвазијата на Украина го принуди најголемиот дел од Европската унија да се соочи со опасностите од зависноста од рускиот гас. Но, откажувањето од овој извор на енергија - кој минатата година сочинуваше 40 проценти од побарувачката на ЕУ - е болен процес, а рускиот претседател Владимир Путин добро го знае тоа.

Путин, како што пишува „Политико“, „игра политика со испораките на гас за ЕУ“. Дури и пред инвазијата, Гаспром полека почна да им продава помалку природен гас на европските клиенти, испуштајќи ги складиштата и забавувајќи го снабдувањето со гасоводи. Тие промени, заедно со бомбастичните најави на Путин, лажните ветувања и повремените шеги на сметка на Брисел, предизвикаа скок на цените на енергијата, паѓање, опоравување и повторно паѓање додека вознемирените трговци се обидуваа да предвидат на колку гас ќе можат да сметаат во текот на зимата, пишува весникот. 

Гаспром историски беше најголемиот снабдувач на гас во ЕУ, што и дава значителна моќ над цената, во зависност од тоа колку - или малку - испорачува. Руските „енергетски игри“ и западните реакции на нив предизвикаа хаос на европските пазари.

Руски гасен ролеркостер

Во годината пред инвазијата, според официјалните извештаи за пазарот на гас на Европската комисија, „Гаспром“ преку гасоводи во 2021 година испорача 137 милијарди кубни метри гас во земјите на ЕУ, што е за седум отсто повеќе од 2020 година, кога побарувачката беше невообичаено ниска поради пандемискиот карантин, но и 16 отсто помалку во споредба со 2019 година, годината пред Ковид.

Еве како се одвиваше ситуацијата понатаму, од август 2021 година:

6 август - Гаспром драматично го прекина протокот на гас низ гасоводот Јамал што минува низ Белорусија и Полска, наведувајќи го како причина пожарот во објект во западен Сибир. Компанијата почнува да го повлекува гасот од подземните складишта во ЕУ за да ги исполни договорените испораки до клиентите, што го влошува веќе постоечкиот проблем со ниските нивоа на складирање.

16 август - „Гаспром“ резервира само четири отсто од расположливите капацитети што ги нуди Украина за септември, што предизвика скок на цената на гасот поради помалите очекувања за проток.

10 септември - Гасоводот Северен тек 2 од Русија до Германија е целосно изграден, чекајќи сертификација од германските регулатори за да започне со работа.

1 октомври - „Газпром“ престана да испраќа гас преку Украина за Унгарија, откако Москва и Будимпешта потпишаа 15-годишни договори за испраќање залихи преку гасоводот „Турски тек“.

5 октомври - Путин ја обвини „хистеријата и хаосот“ на европските енергетски пазари за „неурамнотежените“ одлуки како што се климатските промени и политиките за енергетска транзиција. Цените на бензинот во ЕУ скокнаа на рекордни 165 евра за мегават-час.

6 октомври - Цените на бензинот паднаа кога Путин еден ден подоцна рече дека зголемувањето на понудата на оваа енергија „може и треба да се направи“. Тој, исто така, ја повика Германија брзо да го одобри Северен тек 2.

8 октомври - Здружението на добавувачи на енергија на Романија предупредува дека „Гаспром“ ги одбива барањата на своите членки за дополнително снабдување со гас за зимата.

13 октомври - „Гаспром“ за последен пат ги продава таканаречените „спот“ количини гас на европскиот пазар, што значи продажба на отворена аукција надвор од повеќегодишни договори за снабдување. Оттогаш, само долгорочните клиенти можеа да добиваат однапред договорени испораки на гасоводот, што доведе до пад на количината на руски гас испорачана во Европа.

15 октомври - Украинската гасна мрежа предупредува дека „Гаспром“ испраќа само дел од резервираната количина гас преку Украина.

19 октомври - Полска ги предупреди европските претставници дека „Гаспром“ го ограничува протокот на рути различни од Северен тек 1 и бара истрага од компанијата за манипулации на пазарот.

21 октомври - Путин се потсмева на ЕК за обесхрабрување на долгорочните договори за снабдување со гас во корист на самото тргување и вели дека може да и го испрати на ЕУ дополнителниот гас што ѝ е потребен доколку регулаторите го одобрат Северен тек 2.

26 октомври - ЕУ објави дека собира докази за истрага за конкуренција за да утврди дали високите цени на бензинот се резултат на манипулации од големи добавувачи како Гаспром.

28 октомври - Путин му нареди на Гаспром да започне со полнење на ненормално ниското подземно складиште на ЕУ пред зимата, поради што цената на бензинот падна под 80 евра за мегават час. Тоа надополнување никогаш не се случи.

16 ноември - Германскиот регулатор соопшти дека не може да го потврди Северен тек 2 додека сопственоста не се пренесе на подружница во Германија.

16 декември - Германските регулатори објавија дека Северен тек 2 не може да се сертифицира пред летото 2022 година.

21 декември - Протокот на гас низ Јамал наеднаш престанува, а потоа неочекувано почнува да тече во спротивна насока, носејќи го гасот кон исток подалеку од Германија. Цените на бензинот достигнаа рекордни 180 евра за мегават час. Украински „Нафтогас“ бара истрага за можна манипулација на пазарот од „Гаспром“, додека Путин ги обвинува алчните западни трговци за препродажба на евтин руски гас.

Инвазија, санкции и вртење на славината

Прелиминарните податоци на „Гаспром“ од јануари до јули 2022 година покажуваат дека извозот во „далеку странство“ - значи земји надвор од поранешниот СССР - се намалил за околу 35 проценти во споредба со 2021 година. „Политико“ забележува дека оваа бројка ги зема предвид зголемените испораки Кина, што значи дека реалното намалување за Европа е уште поголемо.

Еве како се развиваше ситуацијата од февруари до август годинава:

21 февруари - Путин призна два сепаратистички региони во источна Украина.

22 февруари - Германија за возврат ја суспендира сертификацијата на Северен тек 2.

24 февруари - Русија започна инвазија на Украина. Суровата нафта Брент, репер за проценка на другата сурова нафта, ја надминува цената од 100 долари за барел за прв пат од 2014 година. Цените на бензинот во Европа достигнуваат 128 евра за MWh.

2 март - Американската нафтена и гасна компанија „Ексон“ објави дека ќе ги запре новите инвестиции во Русија и ќе се повлече од големиот гасен проект Сахалин 1. Цените на бензинот достигнуваат 157 евра за мегават час.

7 март - Протечените документи на ЕК покажуваат предлог за намалување на зависноста на Европа од рускиот гас за две третини. Цените на обично евтиниот летен гас за кратко достигнуваат 345 евра за мегават час.

26 април - „Гаспром“ ги прекина испораките за Полска и Бугарија поради одбивање да плати во рубљи.

27 април - Портпаролот на Кремљ, Дмитриј Песков, ги предупреди сите клиенти кои одбиваат да платат за гас во рубли дека ризикуваат да се прекине снабдувањето.

11 мај - Украина објави неовластено повлекување на гасот од гасоводот што минува низ „териториите под руска воена окупација“ и го предупреди „Гаспром“ да користи друга рута. Оттогаш Русија едноставно испраќа помалку гас преку Украина.

16 мај - Русија го прекина снабдувањето со електрична енергија за Финска, што нашироко се гледа како реакција на барањето на земјата за членство во НАТО.

21 мај - Гаспром ја прекина испораката на финскиот „Гасум“.

31 мај - „Гаспром“ целосно ја прекина испораката на гас за холандската „Гастери“ поради неплаќање во рубљи.

1 јуни - Поради ова „Гаспром“ ја прекина испораката на „Орстед“, најголемата данска енергетска компанија.

15 јуни - „Гаспром“ објави дека протокот на Северен тек од 16 јуни ќе се намали на 40 отсто од капацитетот.

17 јуни - Франција и Италија добија помалку од очекуваното количество руски гас неколку дена откако претседателот Емануел Макрон и премиерот Марио Драги, заедно со германскиот канцелар Олаф Шолц, го посетија Киев за да го поддржат членството на Украина во ЕУ.

11 јули - Северен тек се затвора поради неговото годишно 10-дневно одржување.

18 јули - Гаспром испрати ретроактивно правно известување до германскиот Унипер и другите европски клиенти, тврдејќи дека намалените испораки на гас од 14 јуни се резултат на фактори надвор од контрола на компанијата.

20 јули - Путин размислува за зголемување на протокот на гас во Европа, бидејќи „Северен тек“ не функционира. „Имаме друга рута“, рече тој, „тоа е Северен тек 2“.

21 јули - Северен тек продолжува со испораки, но со капацитет од 40 проценти. Путин предупредува дека протокот може повторно да падне поради доцнењето на враќањето на гасната турбина од Канада.

27 јули - Испораките преку Северен тек се намалија на 20 отсто од капацитетот. Путин за тоа го обвинува недостатокот на турбини на Сименс потребни за да се турка повеќе гас, но Киев истакнува дека Москва сè уште плаќа за транзитен простор низ Украина што не го користи.

30 јули - „Гаспром“ ја прекина испораката во Летонија „поради прекршување на условите за повлекување гас“, откако компанијата „Латвијас гас“ најде алтернативен снабдувач на руски гас кој не бараше плаќања во рубљи.

3 август - „Газпром“ соопшти дека поради санкциите кон Москва, невозможно е да се врати гасната турбина „Сименс“ во Русија за да се зголеми протокот низ Северниот тек. Шолц наведува дека „ништо не стои на патот за понатамошен транспорт“. Поранешниот германски канцелар Жерар Шредер рече дека се сретнал со Путин во Русија за да разговараат за можноста за мировен договор со Украина, истовремено барајќи од Берлин да го рестартира сертифицирањето на Северен тек 2. „Добрата вест е дека Кремљ сака пријателско решение“, рече тој . „Но, ако не сакате да го користите Северен тек 2, мора да ги сносите последиците. И тие ќе бидат огромни во Германија“.

извор: блиц.рс