Минатата недела, Европската Унија направи нов, но внимателно измерен чекор кон целосна дигитализација на надворешните граници на Шенген зоната, проширувајќи ја примената на системот за влез/излез (СВЕ) на поголем број аеродроми, пристаништа и копнени премини. Иако станува збор за технички проект, неговите ефекти се длабоко институционални и економски - СВЕ претставува една од најамбициозните реформи во управувањето со движењето на луѓе во Европа во последните неколку децении.

Во срцето на оваа фаза е одлуката на Брисел да избегне „голема експлозија“ и наместо тоа да спроведе постепена транзиција, која треба да ги подготви земјите-членки, превозниците и патниците за кога системот ќе стане задолжителен во 2026 година.

Таа стратегија, како што велат претставници на Европската комисија и агенцијата EU-LISA, треба да овозможи стабилност на работењето и да го минимизира ризикот од нарушувања на границите, особено во контекст на растот на патничкиот сообраќај и политичката чувствителност на миграциските прашања, според ETIAS.com.

На неодамнешниот состанок на Советодавната група за EES и ETIAS (Европскиот систем за информации и авторизација на патувања) одржан на почетокот на декември, претставници на земјите-членки, Фронтекс и релевантните европски институции го анализираа досегашниот напредок и се согласија за следните чекори. Заклучокот беше дека системот функционира како што се очекува, но неговата целосна имплементација е можна само ако на државите им се остави доволно простор за маневрирање за да го прилагодат темпото на воведување на сопствените административни и инфраструктурни капацитети.

Во пракса, ова значи дека Европа влегува во период на „мешан режим“. На некои гранични премини, пасошите веќе се заменуваат со дигитални записи за влез и излез, заедно со биометриска регистрација на патници, додека на други сè уште се користат класични печати.

Оваа двојна логика не е грешка на системот, туку намерна преодна фаза што им овозможува на граничните служби да ги тестираат процедурите, да го обучуваат персоналот и да го прилагодуваат протокот на патници без притисок од целосна имплементација.

Економската димензија на оваа реформа доаѓа до израз особено во улогата на превозниците. Авиокомпаниите, операторите на фериботи и автобуските оператори ќе бидат првите што ќе ја почувствуваат промената во оперативниот модел, бидејќи од 2026 година тие ќе преземат дел од одговорноста за проверка на статусот на патниците пред заминување. Така, дел од граничната контрола практично се поместува напред, од шалтерот на граничната полиција на дигиталните платформи на превозниците.

ЕУ отворено вели дека одложувањата, трошоците и ризиците по репутацијата во иднина ќе бидат поврзани токму со подготвеноста на компаниите да се прилагодат на новите правила.

Паралелно со имплементацијата на EES, се забрзува подготовката на системот ETIAS, кој ќе воведе задолжително претходно овластување за патување за граѓани на земји кои не се членки на ЕУ на кои не им е потребна виза. Иако формално се одвоени проекти, во пракса тие формираат единствена архитектура на идните европски граници, дигитална, меѓусебно поврзана и силно заснована на размена на податоци.

Тестирањето на ETIAS е веќе во тек, а европските институции сè повеќе зборуваат за употреба на автоматизирани алатки и алатки со вештачка интелигенција за намалување на административниот товар на системот.

Сепак, важно е Брисел да остави простор за различни национални пристапи. Некои земји одлучија да го активираат EES истовремено на сите надворешни граници, додека други го воведуваат системот постепено, прво на аеродромите, потоа на пристаништата, а дури потоа на копнените премини. Таа флексибилност, како што истакнува Комисијата, не е знак на фрагментација, туку признание за реалноста во која капацитетите и притисоците врз границите се драстично различни од земја до земја.

Во поширок контекст, EES и ETIAS не се само техничка модернизација, туку и политичка порака. Европската Унија се обидува да покаже дека е способна истовремено да го олесни легалното патување, да ја зголеми безбедноста и да ја одржи контролата врз надворешните граници, без да се врати на националните бариери во рамките на Шенген. Успехот или неуспехот на оваа транзиција ќе биде тест за институционалната кохезија на ЕУ, но и за нејзиниот капацитет да ги претвори сложените дигитални проекти во функционален секојдневен живот.

Како што се приближува 2026 година, фокусот ќе се префрли од планирање кон извршување. Прашањето повеќе нема да биде дали Европа има техничко решение, туку дали различните актери, од граничната полиција до авиокомпаниите и патниците, ќе бидат доволно подготвени да го користат без проблем. Вистинскиот предизвик на европскиот проект на дигитални граници лежи токму во оваа способност тивко и без кризи да се спроведе голема реформа.