Војната во Иран би можела да предизвика глобална економска криза каква што не е видена од пандемијата COVID-19 и руската инвазија на Украина. Зголемувањето на цените на нафтата и гасот ќе ги зголеми цените на речиси сè - храна, авионски билети, таксито, хипотекарните кредити, телефони, автомобили, електрична енергија и греење, предупредуваат експертите и економистите на ОН.

Најтешко погодени ќе бидат населението и бизнисите во посиромашните земји во развој, кои се во голема мера зависни од увезените енергетски ресурси. Но, жителите на богатите земји во Европа и САД, исто така, ќе ги почувствуваат последиците од новиот конфликт на Блискиот Исток, како што покажува искуството од претходните две глобални кризи, се вели во анализата на Би-Би-Си.

Што се случи

„Војната на Блискиот Исток предизвика најголемо нарушување на снабдувањето со сурова нафта во историјата на светскиот пазар на нафта“, призна Меѓународната агенција за енергија (ИЕА), која беше формирана од западните земји пред половина век по претходниот нафтен шок.

„Додека не се обнови превозот, загубите ќе продолжат да се зголемуваат“, предупредува агенцијата.

Војната ги наруши испораките на околу 15 проценти од светскиот извоз на нафта и нафтени производи што минуваат низ Ормускиот теснец. Исто така, запре околу половина од производството и преработката на нафта во клучните области на Персискиот Залив.

Колку подолго трае конфликтот, толку е поголема веројатноста дека другите енергетски капацитети - нафтоводи, пристаништа и рафинерии - ќе бидат уништени. Дури и ако превозот се обнови брзо, ќе бидат потребни недели за повторно да се вратат во функција полињата и постројките, а обновата на оштетената инфраструктура може да потрае со месеци или години.

Затоа аналитичарите се согласуваат дека цените на нафтата нема да се вратат на нивоата пред војната со недели, а можеби и со месеци, по конечното отворање на Ормускиот теснец.

Сепак, тоа не се очекува наскоро. Новиот врховен лидер на Иран во четврток изјави дека теснецот ќе остане затворен и нагласи дека дури и ако САД престанат со бомбардирањето, Техеран нема да се смири додека Вашингтон не плати надомест и не ги повлече своите воени бази од Блискиот Исток.

Цените на горивото и авионските билети скокнаа

По нафтата, неговите деривати исто така нагло пораснаа. Дизел горивото - кое е од витално значење за земјоделството и товарниот транспорт - исто така ја зголеми својата цена. Авио горивото, од кое околу 20 проценти се снабдуваше на светскиот пазар од земјите од Персискиот Залив, исто така нагло порасна.

Сепак, загубите за авиокомпаниите и патниците не се ограничени само на скапото гориво. Блискиот Исток долго време е главен транспортен центар на рутата помеѓу Азија и Европа - еден од тројца патници на оваа рута минува низ Персискиот Залив. Сега воздушниот коридор е затворен и авиокомпаниите се принудени да летаат значително подолги рути.

Недостатокот на седишта на алтернативните рути доведе до нагло скок на цените. Според Блумберг, до 12 март, билет во економска класа од Сиднеј до Лондон речиси се дуплираше во споредба со цените пред војната, а од Сингапур до Лондон - речиси се тројно повиски.

„Цените се без преседан бидејќи побарувачката не се намали, а бројот на седишта на некои рути речиси се преполови“, вели Брајан Тери од консалтинг компанијата за авиација „Алтон“.

Тој потсетува дека авијацијата доживеала многу кризи - од нападите на 11 септември до вулканските ерупции и затворањето на воздушниот простор над Русија - но никогаш порано не постоел толку голем јаз помеѓу побарувачката и понудата.

Недостатокот на гориво и седишта во авионите доаѓа во исклучително незгодно време - кратко пред велигденските празници, кога традиционално се зголемуваат туристичките патувања.

Сличен проблем се јавува и за земјоделците и возачите. Во Бразил - една од главните „житни корпи“ во светот - активната жетва е веќе во тек, а во Соединетите Американски Држави започнува сезоната на активно патување со автомобили. Традиционално, побарувачката за бензин се зголемува во мај, но без отворање на Ормутскиот теснец, цените ќе бидат тешко да се контролираат.

Само во првите 11 дена од војната, цените на бензинот во Соединетите Американски Држави се зголемија за околу 20 проценти, пораст споредлив со скокот по руската инвазија на Украина во 2022 година.

Закана од криза со храна

Конфликтот меѓу Соединетите Американски Држави, Израел и Иран, исто така, претставува ризик од нова глобална криза со храна, предупредија Обединетите нации.

„Кога цените на нафтата растат, цените на храната често следат“, забележуваат експертите. „А кога цените на природниот гас растат, цените на ѓубривата обично се зголемуваат.“

Пред војната, околу една третина од светскиот извоз на ѓубрива доаѓаше од Персискиот Залив. Блокадата на Ормутскиот теснец најтешко ќе ги погоди посиромашните земји. На пример, 

На пример, Судан зависи од овие резерви за околу 50 проценти од своите потреби, Шри Ланка и Танзанија за околу една третина, а Пакистан, Тајланд и Кенија за околу една четвртина.

Секундарен ефект: инфлација и економско забавување

Растечките цени на енергијата традиционално доведуваат до зголемување на цените на речиси сите стоки и услуги. Забрзувањето на инфлацијата ги принудува централните банки да ги зголемат каматните стапки.

Ова го прави кредитот поскап за бизнисите и домаќинствата, ограничувајќи ги инвестициите и потрошувачката - двата главни двигатели на економскиот раст. Резултатот често е економска криза и пад на животниот стандард.

Повисоките хипотекарни каматни стапки го ладат пазарот на недвижности, а скапите потрошувачки кредити ја намалуваат побарувачката за автомобили, електроника, забава и образование.

Индустријата, трговијата и градежништвото се двојно погодени - трошоците за суровини и транспорт се зголемуваат, додека побарувачката опаѓа. Падот на приходите и отпуштањата ги принудуваат луѓето да ги намалат трошоците за ресторани, такси, хотели и други услуги, што влијае на клучниот услужен сектор.

Дали постои излез?

Во моментов нема лесна алтернатива на нафтата и гасот од Блискиот Исток. Единствената земја што може значително да ги зголеми испораките на светскиот пазар е Русија, но тоа би барало од Западот да ги укине санкциите воведени по инвазијата на Украина. Досега, само САД направија делумен чекор во оваа насока.

Затоа, враќањето во нормални економски услови ќе биде невозможно додека војната продолжува. Вистинските последици ќе станат јасни дури откако ќе заврши, предупредува ОН.

„Економската штета и за регионот и за светот ќе зависи од времетраењето, интензитетот и обемот на конфликтот“, вели светската организација.

И покрај наглиот пораст на цените на нафтата, некои аналитичари веруваат дека сè уште не можеме да зборуваме за класичен „нафтен шок“. Според експертот за енергетски пазар Џон Кемп, цените биле многу повисоки во минатото, а економиите на водечките земји биле многу повеќе зависни од нафтата во тоа време.

„За да се предизвика таков пад на економската активност, цените би морале да пораснат за уште 40-50 долари за барел“, забележува тој.