Европските лидери ќе се обидат да ги убедат шесте земји од Западен Балкан дека сè уште имаат реална перспектива за членство во ЕУ, и покрај поделбите во рамките на блокот околу тоа како да се спроведе проширувањето на блокот од 27 члена.

Се очекува Емануел Макрон, Фридрих Мерц, Џорџија Мелони и Урсула фон дер Лајен да бидат меѓу повеќе од 30 лидери што ќе се соберат во црногорскиот крајбрежен град Тиват во петок. Фокусот на разговорите ќе биде на подлабока интеграција на шесте балкански земји - вклучувајќи ги Црна Гора и Албанија - во единствениот пазар на ЕУ, отворајќи го патот за нивно полноправно членство.

„Посветеноста на Европската Унија кон Западен Балкан е реална. Исто толку реална колку и можноста за проширување“, изјави претседателот на Европскиот совет, Антонио Коста, во Сараево претходно оваа недела.

Коста го опиша проширувањето на ЕУ, во време кога Русија и Кина се натпреваруваат за влијание во регионот, како „геостратешки интерес на Европа“ и „инвестиција во мирот, стабилноста и безбедноста на нашиот континент“.

Самитот доаѓа откако новата унгарска влада го отфрли ветото за преминот на Украина во следната фаза од преговорите со ЕУ, што европските претставници го оценија како пресвртница. Одлуката на Петер Маѓар од среда им овозможува на Украина и Молдавија да започнат преговори за првите поглавја од европското acquis подоцна овој месец, особено оние поврзани со владеењето на правото и демократските стандарди.

На двете источноевропски земји брзо им беше доделен статус на кандидат по целосната руска инвазија во 2022 година. Но, институциите на ЕУ се заинтересирани да му покажат на Западен Балкан дека не се тргнати настрана.

Црна Гора, која се надева дека ќе стане 28-ма членка на ЕУ до 2028 година, моментално е најдалеку напред во процесот на пристапување. Затоа некои членки на ЕУ предлагаат заштитни мерки за новите членки. „Гардијан“ претходно овој месец објави дека на новите членки може да им биде одземено правото на вето во текот на првите неколку години од членството за да се избегне повторување на искуството на прорускиот поранешен унгарски премиер Виктор Орбан, кој постојано ги блокираше одлуките на ЕУ.

Брисел ја гледа Албанија како следната земја што ќе се приклучи на Унијата, иако некои земји-членки продолжуваат да изразуваат сомнежи за нејзиниот напредок во борбата против организираниот криминал.

Од друга страна, надежите на Северна Македонија, Косово и Босна и Херцеговина се оптоварени со внатрешни и надворешни политички спорови. Според проценките на многу европски претставници, Србија, под водство на претседателот Александар Вучиќ, сè повеќе се оддалечува од ЕУ, по задушувањето на антивладините демонстранти и одбивањето да ги усогласи своите политики со европските санкции против Русија.

Фарук Башиќ, истражувач во Бриселскиот институт за геополитика, смета дека регионот повеќе не е периферија за ЕУ, туку стратешки приоритет.

„Војната во Украина целосно го редефинираше значењето на европското проширување и неговата цел“, рече Башиќ.

Според него, традиционалната логика на проширувањето на ЕУ беше земјите да се усогласат со европските вредности и принципи и на крајот да станат членки. Сепак, статусот на кандидат што Украина го доби за само четири месеци во 2022 година покажа „вистинска геополитичка итност каква што не сме виделе досега“.

Лидерите на ЕУ не се обединети околу тоа кога и како Украина треба да стане членка. Германскиот предлог Украина да добие статус на придружно членство - односно претставување во институциите на ЕУ без право на глас како посредник кон полноправно членство - наиде на негативни реакции во Киев и некои земји-членки.

Берлин го смета предлогот за придружно членство, кој Фридрих Мерц го изнесе во писмо до Урсула фон дер Лајен и Антонио Коста, за невидена и великодушна понуда што би го забрзала европскиот пат на Украина, и покрај неискажаните резерви на некои земји-членки, особено Франција.

Сепак, некои земји-членки имаат сериозни сомнежи. Еден висок европски дипломат го опиша германскиот предлог како „замена“ за полноправно членство за Украина, што би можело да го направи „скоро невозможно“.

„Тоа би ја намалило волјата за движење напред и наоѓање решенија“, рече дипломатот.

Иако патот на Украина кон членство се смета за посебен поради околностите на војната и огромните потреби за повоена обнова, начинот на кој се третира Украина веројатно ќе има влијание и врз Западен Балкан.

Еден функционер на ЕУ рече дека „луѓето го потценуваат напредокот што се постигнува“, потсетувајќи на првиот состанок на техничката група што започна со работа на нацрт-договорот за пристапување на Црна Гора минатиот месец.

„Всушност, тоа е нешто многу конкретно, што го започнува одбројувањето до следното проширување на Европската Унија“, рече тој.

Изворите, исто така, предупредија да не се очекуваат какви било големи нови најави за преговорите за пристапување на самитот во Тиват, бидејќи фокусот ќе биде на тоа како ЕУ конкретно може да го подобри животот на граѓаните во регионот.

Пред самитот, Советот на ЕУ формално го одобри почетокот на разговорите за укинување на трошоците за мобилен роаминг во Западен Балкан. Мерката, често наведувана како една од најголемите придобивки од европската интеграција,

Треба да се прошири на земјите од регионот по усогласување со релевантното европско законодавство и завршување на дополнителните преговори.

Иако датумот на имплементација сè уште не е одреден, европските граѓани ќе можат да се јавуваат, да испраќаат пораки и да користат мобилен интернет без дополнителни трошоци кога патуваат во рамките на Европската економска зона и шесте земји од Западен Балкан, со взаемна корист за граѓаните на регионот.

Планот „шетајте како дома“ е дел од поширока стратегија за постепена интеграција на Западен Балкан во единствениот пазар на ЕУ. Неколку земји во регионот веќе се приклучија на системите на Единствената зона за плаќања во евра (SEPA), кои овозможуваат поедноставни електронски плаќања и користење на единствена сметка и картичка за трансакции во евра низ земјите учеснички.