Во јавноста и денес често се слуша тврдењето дека во поранешна Југославија становите се добивале „бесплатно“, но историските и економските анализи покажуваат дека реалноста била значително посложена.

Станбената политика во тогашниот систем се темелела на колективно финансирање. Вработените издвојувале дел од своите плати во посебни фондови, преку кои се граделе таканаречените општествени станови.

– Становите не биле бесплатни, туку резултат на колективна штедња и специфични институционални механизми – објаснуваат експертите.

Доделувањето на становите се вршело преку бодовни листи, при што предност имале лица со подолг работен стаж, поголеми семејства или дефицитарни професии, како инженери и лекари. Овој систем често создавал незадоволство кај работниците кои со години чекале стан, додека истовремено финансиски учествувале во изградбата.

Поради недостиг на станови, се развила и масовна индивидуална градба, често без соодветни дозволи, што довело до појава на т.н. „дивоградба“. Државата во одредени периоди ја толерирала ваквата пракса, бидејќи не можела да одговори на растечките потреби.

Кон крајот на 1980-тите, економската криза и инфлацијата дополнително го ослабнале системот, што довело до застој во изградбата и уште поголема неизвесност за оние кои чекале стан.

По распадот на Југославија и транзицијата, голем дел од становите биле откупени од корисниците, што резултирало со висок процент на приватна сопственост во земјите од регионот.

Иако системот обезбедил дом за многумина, анализите покажуваат дека не бил целосно еднаков, ниту пак становите биле бесплатни – туку резултат на долгорочно колективно финансирање и сложен административен процес.