По пет години на пораст на светските пазари на капитал се случи она што многумина аналитичари го прогнозираа пред неколку години - корекција од 10%. Кажано на друг начин - повеќето водечки индекси изгубија по околу 10% од својата вредност во последните десетина дена. Најсериозен беше падот во Европа, бидејќи критиките на министерот за финансии на Германија, Волфганг Шојбле кон предлозите на претседателот на Европската централна банка Марио Драги ја поткопа довербата дека Драги навистина ќе може да ги оствари плановите за QE (т.н. квантитативни олеснувања, кое претставува масовно купување на финансиски средства, на тој начин се влеваат уште пари во финансискиот систем). Покрај се друго многу аналитичари се сомневаат дека QE во Европа ќе имаат позитивен ефект каков што се набљудуваше во последниве години во економијата на САД. Како друга причина за рекордниот број сесии со пад во Европа се наведува и неможноста на ЕЦБ да се справи со дефлација. оОстрата девалвација на нафтата (со околу 30%) и новата епидемија на Ебола беа наведени од експертите како уште две причини за почетокот на светскиот пад на акциите. Всушност почетокот на кризата се совпадна и со извештајот на Меѓународниот монетарен фонд (ММФ), во кој се предвидува помал бруто домашен производ за главните економии. Активирањето беше притиснато на 7-и октомври со објавување на очекувањата на ММФ, дека во 2014 година, глобалниот економски раст ќе биде 3,3%, а во 2015 година - 3,8 отсто. Прогнозите се со 0,1 и 0,2 процентни поени, соодветно попесимистички во споредба со оценката на организацијата, претставена во јули. Сите овие бројки едвај зборуваат за "сериски крај на светот" (обично секој пат тоа е во главите на многу инвеститори, кога ќе видат дека цените на берзите, но има едно задолжително правило на финансиските пазари - лошите вести имаат многу -Голем ефект од добрите. Ова е диктиран и од човечката психа и нема сила која да промени таквото однесување. Затоа и во 4-5 години стануваме сведоци на огромни падови на индексите до нивоа кои тешко може да се замисли. Потоа доаѓа момент (никој не може да го предвиди), во кој работите се свртуваат и почнува полека, со недоверба, обновување на берзански индекс. Се разбира, работите изгледаат сосема различно за оние од вас кои за десетина дена сте изгубиле 12% од парите, и се чини дека може да изгубите уште многу. Тогаш логично сте под огромен стрес! Постојат два можни исходи - да продадете или да чекате (најдобрите времиња). И во двата случаи, сепак ситуацијата е многу болна, затоа што во едниот случај "прифаќате" сериозна загуба реално, а во другиот се надевате дека работите ќе се подобрат. Ова е диктирано и од човечката психа и нема сила која ќе го промени таквото однесување. Затоа и по 4-5 години стануваме сведоци на огромни падови на индексите до нивоа кои тешко може да се замислат. Потоа доаѓа момент ( кој никој не може да го предвиди), во кој работите се свртуваат и почнува полека, со недоверба, обновување на берзански индекс. Се разбира, работите изгледаат сосема различно за оние од вас кои за десетина дена сте изгубиле 12% од парите, и се чини дека може да изгубите уште многу. Тогаш логично сте под огромен стрес! Постојат два можни исходи - да продадете или да ги чекате (најдобрите времиња). И во двата случаи, сепак ситуацијата е многу болна, затоа што во едниот случај "прифаќате" сериозна загуба реално, а во другиот се надевате дека работите ќе се подобрат. Тука почнуваат да работат многу други фактори - дали парите се "долги", т.е дали може да си дозволите да чекате со години. Во такви случаи искусните инвеститори советуваат да не подлегнувате на паника и да продавате - веројатно на нивоа кои може да се блиски до дното. Идејата е дека треба да се продава само во случај кога има доволно фундаментални причини, а не само затоа што другите прават така. Се разбира, ако парите ќе ви требаат наскоро, е различно, но тогаш воопшто не требало да бидат инвестирани во акции. И така, да се вратиме на темата "Европа" - по осум последователни сесии на пад во октомври 2014 година, нешто невидено од 2003 година (медиумите се цареви да вадат статистика, која може да ве заплаши уште повеќе), се појавуваат аналитичари, кои почнуваат да зборуваат за рецесија. Само пред месец светските индекси беа на рекордно високи нивоа и тогаш истите аналитичари сметаа дека светската економија оди кон стабилен раст. Сето ова изгледа како циркус (особено ако немате инвестиции во акции), но кога губите пари, е многу тешко да ги слушате овие аналитичари, без да сакате да го искривите вратот, бидејќи тие најверојатно никогаш не имаат инвестирано од своите заштеди на берзата, но, се "брилијантни умови". Ова е една од причините зошто секој инвеститор треба да има голем фонд од ладнокрвност, за да може да се ослободи од паниката на пазарот и да направи план што за него е најбитно во тековната ситуација. Приказната за "chicken shit", или кокошкини лепешки е "свеж" поглед кон парите и доаѓа од источна парабола. Во неа се раскажува за една измислена земја во која старешините избрале за пари да користата кокошкини лепешки. Со наметнувањето како пари - богатите почнаа да собираат се повеќе и повеќе лепешки а на сиромашните се повеќе не им стигнуваа лепешки и сл, т. е. лепешките биле основната вредност, за која сонуваат сите! Ако мислите дека парите се најважното - тогаш ситуацијата ќе биде уште по болна, но ако ја прифатите филозофијата дека тоа се само пари (chicken shit), ќе може многу мирно да најдете решенија. Разумнoто решение за мене е да се направи план каква загуба сте склони да прифатите. Имајќи план, многу полесно ќе донесе одлука и ќе излезете од магичниот круг во кој се вртите доста време - "да продадам или не". Треба да наведете дека секоја криза се случува во поинаква ситуација за инвеститорите, бидејќи како целина глобалните пазари 100 години одат нагоре. Ако сте ги купиле акциите пред повеќе од една година, имате добар раст на капиталот и кризата едноставно е "избришан" дел од потенцијалната добивка. Други инвеститори сепак се во загуба, ако почнале да прават позиции од почетокот на 2014 година И така сè е во ваши раце за да ја определите судбина на инвеститор. К.К.