Во регион кој беше една земја четири и пол децении, денес шест главни градови доживуваат различни демографски и економски трендови кои го обликуваат нивниот развој. Индустриите што доминираат во овие шест градови се силно поврзани со статусот на нивната земја во регионалната и глобалната економија.

На пример, во Љубљана и Загреб, секторите за услуги, ИТ, финансии и туризам го формираат столбот на растот; голем број меѓународни компании и технолошки стартапи ги избираат овие градови поради нивната стабилност и пристап до пазарот на трудот на ЕУ.

Во Белград, покрај услугите и финансиите, телекомуникациите, производството и логистиката играат важна улога, но инерцијата во структурните реформи е ограничување во споредба со метрополите на ЕУ. Сараево и Скопје сè уште зависат од традиционалните индустрии како што се градежништвото, малите и средните претпријатија во трговијата и услугите, додека Подгорица инвестира во туризмот, транспортот и банкарскиот сектор како двигатели на растот.

Инвестициската и буџетската политика се клучни за среднорочните перспективи – Љубљана и Загреб продолжуваат да ја модернизираат инфраструктурата и да ги поддржуваат иновациите преку фондовите на ЕУ, што им дава компаративна предност. Белград е фокусиран на развој на ИТ кластери и зајакнување на производствените капацитети, но без поголеми инвестиции во образованието и истражувањето ќе се бори да го стигне чекорот со регионот на ЕУ.

Сараево и Скопје мора да се справат со демографските предизвици и миграцијата на работната сила, што директно влијае на капацитетот на домашната економија за развој и диверзификација.

На среден рок, трендовите укажуваат на растечка нерамнотежа помеѓу главните градови на ЕУ и оние надвор од ЕУ. Љубљана и Загреб би можеле дополнително да ја зајакнат својата улога како регионални центри за иновации и инвестиции, додека Белград има потенцијал да дејствува како мост помеѓу пазарите на ЕУ и Западен Балкан.

Платите се повисоки, но и трошоците се повисоки

Како по правило, сите набљудувани главни градови бележат малку повисоки просечни плати во споредба со просеците на ниво на земја, но трошоците за живот во нив се исто така поскапи, најчесто за поголем процент во споредба со гореспоменатите зголемувања на платите.

Според најновите достапни податоци од Заводот за статистика на Република Србија, просечната нето плата во Белград за ноември 2025 година изнесувала 139.234 динари (приближно 1.175 евра), што е за повеќе од 27 илјади (111.987, односно 953 евра) повисока од националниот просек.   

Во Хрватска, просечната нето плата во октомври изнесувала 1.668 евра, според Заводот за статистика на градот. Во Северна Македонија, платата е нешто помалку од 720 евра.

Во Црна Гора, просеците по градови и општини последен пат беа објавени во јуни. Највисоки просечни нето плати се забележани во Тиват (1.179 евра), Зета (1.139 евра) и Подгорица (1.061 евра). Секторите со највисоки плати се финансии и осигурување (1.624 евра), снабдување со електрична енергија, гас и климатизација (1.440 евра) и недвижности (1.345 евра). Во времето на објавувањето, националниот просек изнесуваше 1.010 евра.

Белград како најголем економски центар и двигател на растот во Србија

Белград е најголемата економска сила во Србија, одговорен за значителен дел од националниот БДП и најголем број вработени во земјата, со големи државни и приватни компании кои ги обликуваат индустриските трендови.

Нема да биде изненадување за никого што Белград е и најголемиот економски центар во регионот. Врз основа на податоците од последната извештајна година (2024) што ни ги достави агенцијата за кредитен рејтинг CompanyWall, во српскиот главен град се регистрирани 83.799 правни лица, што е приближно четири илјади повеќе од претходната година, кога изнесуваше 79.619. Вкупниот број на вработени, исто така, се зголеми - од 710.173 во 2023 година на 728.150 во 2024 година. 

Што се однесува до дејностите, во Белград, најголем број правни лица работат во неспецијализирана трговија на големо (5.367), дејности на други организации базирани на членство (4.821), консултантски дејности поврзани со деловно и друго управување (3.778), дејности на ресторани и мобилни угостителски објекти (3.553), како и во компјутерско програмирање (3.127).

Компанијата со најголем приход, со седиште во српскиот главен град, е Електродистрибуција на Србија (ЕПС) со 3,9 милијарди евра (3.919.082.100), што е за 10,6 проценти помалку во однос на претходната година. ЕПС е исто така најголемиот работодавач, со 19.203 работници на крајот од 2024 година.

Што се однесува до профитот, најуспешна белградска компанија беше Рајфајзен банка, со 249.397.650 евра, ако се вклучи и финансискиот сектор.

Заедно, сите правни лица од Белград со годишни извештаи доставени до APR генерирале 98,7 милијарди евра приходи (98.684.064.337 ) и 5,07 милијарди евра профит (5.072.341.274,50) во 2024 година. Интересно е што нивните приходи се зголемиле за приближно 8,5 проценти годишно, но нивната добивка се намалила за околу девет проценти во истиот период.

Кога ќе се споредат податоците од годишниот извештај на Агенцијата за деловни регистри за вкупните приходи на компаниите на ниво на целата земја (околу 170 милијарди евра) и вкупните приходи на претприемачите кои поднеле извештаи (околу 12,7 милијарди евра), доаѓаме до заклучок дека Белград учествува со повеќе од половина во српската економија во однос на прометот на пари.

Во Загреб, консултантите доминираат

Загреб, како економско и деловно срце на Хрватска, опфаќа голем дел од економските активности на земјата - компаниите со седиште во Загреб генерираат голем дел од вкупната добивка и приходи на хрватските компании, а градот е клучен и во извозот на стоки и услуги. Точно 57.420 деловни субјекти работеле во хрватската престолнина во текот на 2024 година, што е исто така зголемување во споредба со 53.865 (+6,5 проценти) една година претходно, според податоците на CompanyWall. 

Според бројот на регистрирани компании во Загреб, најактивните активности се деловно и друго менаџерско консалтинг (3.666), активности на други организации-членки (3.076), неспецијализирана трговија на големо (2.899), друго компјутерско програмирање (2.553) и изградба на станбени и нестанбени згради (2.507).

Сепак, меѓу водечките компании со седиште во Загреб се членови на енергетскиот, телекомуникацискиот и прехранбениот сектор - ИНА (нафта и гас), Хрватски Телеком, Агрокор, Атлантик Група, Дукат и Подравка, кои доминираат на пазарот и регионалната трговија.

Групацијата Фортенова е најголемиот корисник, со 215.599.257 евра во 2024 година.

Вкупните приходи на загрепската економија, врз основа на доставените годишни извештаи, изнесуваа 128,6 милијарди евра (128.602.635.696), а профитот 5,6 милијарди евра (5.579.986.346), при што обете страни бележат раст на годишно ниво.

Сараево и Скопje – предизвиците на трансформирањето на индустријата и услужниот сектор

Сараево и Скопje се соочуваат со специфични структурни предизвици. Економијата на Сараево, иако најсилна во БиХ, продолжува да балансира помеѓу историските индустриски капацитети и услужните сектори како што се телекомуникациите, финансиите и туризмот. Компании како „БХ Телеком“, „Босналијек“ и „Енергопетрол“ остануваат клучни играчи во кантоналната економија, но регионалните ограничувања на работната сила и бавните фискални реформи го забавуваат брзиот раст.

За Сараево, пресметката е малку покомплицирана, со оглед на суштинската поделба на градот, па така вкупните приходи во неговиот западен дел изнесуваат 7.589.582.149 евра, а профитот 466.588.529 евра, додека во многу помалото Источно Сараево, приходите изнесуваа само 50.359.765, а профитот 6.370.420 евра.

Скопје, како главен град на Северна Македонија, игра значајна улога во услугите, транспортот и малите производствени фирми, но останува пазар со помал интензитет на инвестиции во споредба со Љубљана или Загреб, што ја забавува продуктивноста и заработката на среден рок.

Во Скопје, вкупните приходи изнесуваа 998.545.692 евра, а добивката 310.330.049 евра, за вкупно 10.873 опфатени правни лица. Најголем носител на приходи и профит е НЛБ Банка, со 132.275.204,50 евра приходи и 53.423.362,50 евра добивка.

Подгорица и потенцијалот на туристичкиот и услужниот сектор

Подгорица, главниот град на Црна Гора, е центар на финансискиот, осигурителниот, банкарскиот, консултантскиот и градежниот сектор во земјата, со акцент на услугите и туризмот како двигатели на растот. Сервисната економија доминира во деловното опкружување и ја поттикнува миграцијата на населението од руралните средини во градот, што го подобрува локалниот пазар на трудот и потрошувачката.

И покрај ова, Црна Гора сè уште се соочува со ограничувања на фискалниот простор и бавност во привлекувањето големи инвестиции, што може да го ограничи забрзаниот раст на среден рок, освен ако не се подобрат институционалната рамка и конкурентноста во надворешната трговија.

Во Подгорица работеле 12.366 правни лица, кои во 2024 година оствариле приходи од 9.303.362.109 евра и 660.020.959 евра добивка.

Најголемиот приход доаѓа од трговскиот сектор, „Воли трејд“, со 368.919.219 евра, додека најголема добивка забележа „Црногорска комерцијална банка“, со 60.091.699 евра.

Највисоки приходи во Љубљана

Љубљана е веројатно најразвиениот урбан и економски центар меѓу главните градови на поранешна Југославија. Главниот град на Словенија е дом на голем број компании, од кои најзначајни се Петрол, мултинационална компанија за нафта и дистрибуција, и домашни банки и телекомуникации, кои придонесуваат за БДП и вработеноста на републиката (и градот).

Во Љубљана, во 2024 година работеа 33.444 бизниси, со годишен раст од 6,9 проценти, во споредба со 31.449 во 2023 година. Нивните комбинирани приходи достигнаа речиси 130 милијарди евра (129.955.366.192), со 5,07 милијарди евра профит (5.074.909.642) .

Во главниот град на Словенија, најбројни се консултантски бизниси (2.543) и здруженија (1.719), но најголем придонес во економијата секако има претходно споменатиот Петрол, регионалниот енергетски гигант, со 4.688.016.000 евра приходи и 130,5 милиони евра профит (130.512.000), со 2.926 вработени.

Бензинот е прв по приходи кај бизнисмените, а втор по профит, додека дистрибутерот на електрична енергија HSE е на прво место, со 210.490.452 евра.

Демографски податоци

Последниот традиционален (класичен) попис во Словенија беше одржан во 2002 година. После тоа, земјата се префрли на сосема нов систем, спроведувајќи пописи исклучиво врз основа на податоци од различни административни регистри и бази на податоци, со што се избегнува традиционалното теренско попишување. Според SURS, градската општина Љубљана имала 297.575 жители во 2024 година.

Загреб е најголемиот град во Хрватска, со 767.131 жители во урбаната област, врз основа на резултатите од пописот од 2021 година, со најсилен раст на нивниот број во земјата, која, исто како Србија, Северна Македонија и Босна и Херцеговина, се соочува со голем одлив на луѓе. 

Последниот попис во Србија беше спроведен во 2022 година, а според него, Белград има регистрирано население од 1.685.563 жители (околу 1,2 милиони во таканаречената метрополитенска област), што го прави убедливо најголемиот главен град од сите шест држави што произлегоа од распадот на поранешна Југославија.

Во Босна и Херцеговина, Сараево е секако најголемиот град - околу 275.524 луѓе живеат во неговите административни граници, додека поширокиот кантон Сараево имал 413.593 жители според пописот од 2013 година.

Според пописот на населението во Северна Македонија од 2021 година, во градот живеат 526.502 жители, додека истата година е утврдено дека главниот град на Црна Гора, Подгорица, има 179.505 жители, што пак претставува околу 30 проценти од вкупното црногорско население.

Истражувањето е направено од интернет порталот Бизнис.рс