Компаниите што увезуваат на пазарот на Европската Унија имаат нов трошок од почетокот на годината, бидејќи се обврзани да платат данок на јаглерод (CBAM - Механизам за прилагодување на границите на јаглеродот) во износ до 85 евра по тон јаглерод диоксид што се испушта при производството на стоки. 

Во исто време, Србија почна да собира национален данок во износ од четири евра по тон, што ја намалува обврската на увозниците кон ЕУ и спречува двојно оданочување на истите емисии. 

Ова значи дека компаниите што ќе докажат дека данокот на јаглерод е платен при производството на стоки ќе го намалат европскиот данок за тој износ, односно ќе изнесува 81 евро. 

Суштината е дека производите од домашната индустрија што подлежат на таканаречениот данок на јаглерод стануваат поскапи на европскиот пазар, а со тоа и помалку конкурентни. Иако данокот го плаќаат увозниците во ЕУ, новиот данок би можел сериозно да ја намали побарувачката за производи од Србија.

ЕУ ја наведува желбата да се охрабрат другите земји да ја дефинираат цената на емисиите и активно да се вклучат во борбата против климатските промени како главен мотив за воведување на CBAM, односно со овој „данок“ се казнуваат оние кои продолжуваат да користат „валкани технологии“ во производството.

Фискалниот совет проценува дека овие даноци ќе го направат EPS практично неконкурентен на значаен извозен пазар. Покрај електричната енергија, данокот CBAM ќе се плаќа и за вештачки ѓубрива, цемент, железо, челик и алуминиум, иако според проценката на Фискалниот совет, овие сектори нема да бидат погодени во иста мера како Српската електроенергетска компанија.

Во својата анализа „Климатска и енергетска транзиција на Србија и јавните финансии: Дали CBAM ќе биде повод за промена?“, Фискалниот совет истакна дека данокот CBAM ја става српската економија во незавидна положба.

Анализата покажа дека електроенергетскиот сектор би имал трошоци од 200 до 300 милиони евра годишно во првата година од имплементацијата, бидејќи целиот износ на емисии се плаќа за електрична енергија во првата година. За други индустриски производи, трошоците во првата година би изнесувале околу 45 милиони евра, при што најголемиот дел од трошоците, околу 80 проценти, би биле поврзани со извозот на железо и челик во ЕУ.

Секретарката на Здружението за метална и електроиндустрија при Српската стопанска комора, Ана Раичевиќ, за RT Balkan изјави дека ЕУ ја усвоила Регулативата CBAM како одговор на „истекување на јаглерод“, односно тенденцијата на компаниите од ЕУ да го префрлат своето производство во земји со помалку ригорозни политики за јаглерод или да увезуваат производи со интензивна употреба на јаглерод од тие земји. Дополнително, во февруари 2025 година, ЕУ го усвои Договорот за чиста индустрија, кој има за цел да ја зајакне конкурентноста на европската индустрија, а воедно да ја забрза нејзината декарбонизација, односно да ги намали емисиите на штетни гасови и да премине на чисто, одржливо производство.

„Регулативата CBAM се однесува на увоз во Европската Унија на стоки од следните сектори: железо/челик, алуминиум, цемент, ѓубрива, електрична енергија и водород. Се очекува дека 180 нови категории на производи од металната индустрија, со висока содржина на железо, челик и алуминиум, ќе бидат вклучени во CBAM од 1 јануари 2028 година, како што се: метални конструкции, метален мебел, мотори, трансформатори, жици и проводници, моторни возила за транспорт на стоки, делови за моторни возила, индустриски машини и опрема, како и апарати за домаќинство како што се машини за перење, фрижидери и замрзнувачи“, изјави Ана Раичевиќ за RT Balkan.

Претседателот на Српската стопанска комора, Марко Чадеж, изјави дека Европската унија доцни со усвојувањето на низа подзаконски акти кои треба да го заокружат целиот механизам и да им овозможат на увозниците да ги пресметаат трошоците за стоките што ќе ги увезуваат во 2026 година.

Чадеж истакна дека некои европски компании веќе ги суспендирале нарачките на некаков начин, првенствено за јануари, и дека ова може да се продолжи на целиот квартал, бидејќи немаат потребни прописи за да можат да ги проценат трошоците за CBAM на стоките што ги увезуваат од земји надвор од ЕУ.

„Чекаме Европската Унија да ги пропише вредностите за да можеме да ги внесеме во нашето законодавство, бидејќи мора да се следиме едни со други. Може да има одредено доцнење тука, бидејќи компаниите велат - не можете да нè принудите да увезуваме нешто без да знаеме колку на крајот ќе чини. Замислете дека нешто произведено, да речеме, во октомври 2025 година, почнало логистички да се движи во декември 2025 година и било увезено и царинено во јануари 2026 година. Мора да биде предмет на новите регулативи на CBAM и мора да чини нешто, а ние не знаеме што е тоа нешто“, истакна Марко Чадеж, нагласувајќи дека оваа неизвесност не е добра за европската економија.

Две децении, загадувачите во ЕУ плаќаат данок во различен степен на стакленички гасови во производството. Ова собирање се врши како дел од EU ETS (Систем за тргување со емисии), а парите собрани на овој начин се користат и за преминување кон еколошки почиста технологија, што е таканаречената „зелена транзиција“.

Данокот треба да го плаќаат и македонските компании што извезуваат свои продукти во европските земји. Од она што досега е познато во јавноста, оваа давачка засега се однесува на неколку категории, како што се индустријата на цемент, производството на водород, железо и челик, алуминиум, вештачки ѓубрива и електрична енергија. 

Според упатените во проблематиката, околу 250 компании во Македонија се засегнати од оваа новина, а тоа се претежно извозници.