Данска беше првата земја од Eвропската Унија(ЕУ) што ја укина доставата на писма преку својот национален поштенски оператор и се откажа од обврската оваа услуга да биде достапна на секоја адреса.

Со ова, јавната поштенска служба во Данска беше затворена по 400 години постоење, а со неа исчезнаа и 1.500 работни места. Сепак, ова не е единствената последица од оваа политичка одлука. Имено, во Данска, писмата сега ги доставува приватна логистичка компанија која има монопол врз клучната инфраструктура, и тоа по многу високи цени. Последиците од нејзиниот монопол најмногу ќе ги почувствуваат граѓаните на Данска, особено 271.000 луѓе кои се исклучени од дигиталната комуникација и кои зависат од физички писма.

Сепак, ова прашање не е важно само за Данска, бидејќи Брисел се подготвува и да ги промени правилата на ЕУ за поштенските услуги следната година. Европската комисија во моментов подготвува реформи што ќе утврдат дали најстарата европска комуникациска мрежа ќе биде модернизирана во корист на јавниот интерес или ќе биде осудена на постепено затворање. Данскиот случај покажува колку може да биде опасно да се оценува важноста на јавната услуга само според тоа дали носи профит.

Обврска за универзална услуга

Досега, постоењето на јавна поштенска услуга значеше дека секој можеше да испраќа и прима пакети и писма по прифатливи цени. Ова се нарекува „обврска за универзална услуга“ и подразбира дека секој има пристап до барем основни услуги за достава.

Тоа функционира така што поштенската мрежа ги распределува трошоците за достава за да ја одржи услугата достапна и прифатлива за сите, не само за оние во профитабилните градски центри.

Но, овој систем е во криза. Откако ЕУ ја започна либерализацијата на пазарот во 2008 година, руралните заедници се соочуваат со исчезнување на поштенските услуги. Европските поштенски работници се сведоци на намалување на работните места, влошување на условите за работа и намалување на платите.

Причината за ова не е намалување на потребата за поштенски услуги. Факт е дека обемот на испратени писма е преполовен, но доставата на пакети - особено по бумот во е-трговијата за време на пандемијата на коронавирусот - нагло се зголеми. Сепак, поштите повеќе не се единствените што се занимаваат со достава.

Дупки во правилата за гиг економијата

Денес, имаме фрагментиран систем на платформи и услуги за достава засновани на гиг економијата, кои премногу често ги избегнуваат поштенските прописи, а во исто време ги преземаат профитабилните урбани пазари. Некои приватни компании за достава имаат корист од заеднички јавен поштенски систем кој им служи на сите, но не учествуваат праведно во финансирањето на неговото одржување.

Други платформи и компании за достава, како што е Амазон, користат свои приватни мрежи, кои честопати се потпираат на понесигурни форми на работа: лажно самовработување, повеќеслојно подизведување и репресивно алгоритамско управување.

Ова создава нелојална конкуренција, која не се базира на подобра услуга, туку на тоа кој повеќе ќе ги експлоатира луѓето што ги искористуваат доставувачите. Приватните компании работат на профитабилни градски рути, додека недоволно финансираните јавни поштенски услуги ги оставаат сами да ги покриваат непрофитабилните рурални области.

Ќе преживеат ли поштите во Европа?

Предлогот на Европската комисија за регулатива наречена Закон за достава на ЕУ претставува историска можност за ребалансирање на овој систем. Сепак, 1,8 милиони европски поштенски работници и нивните синдикати стравуваат дека Комисијата го гледа ова прашање исклучиво како техничка, а не како политичка одлука од која зависи опстанокот на јавните поштенски мрежи.

Тие веруваат дека на Унијата ѝ е потребна сеопфатна модернизација на регулаторната рамка за поштенските услуги. Ова имплицира дека сите оператори за достава подлежат на истите правила, дека се обезбедува фер конкуренција врз основа на квалитетот на услугата, а не на експлоатацијата на работниците, како и дека поштенските услуги остануваат јавно добро наменето за сите граѓани. Особено е важно обврската за универзална услуга да ја одразува денешната реалност - чести испораки на пакети.

Членовите на UNI Europe, регионалната организација на меѓународната синдикална федерација UNI Global Union, велат дека денес пакетите се исто толку важни колку што биле писмата, а поштенските мрежи претставуваат јавна инфраструктура на логистиката на пакетите. „Поштенските мрежи се градат со децении со јавни инвестиции и претставуваат инфраструктура што им користи на сите европски граѓани“, потсетуваат тие.

Дали европските пошти ќе останат јавна услуга или ќе станат уште еден пазар доминиран од приватни компании би можело да се знае уште следната година, кога Европската комисија ќе презентира предлог за нови правила.

Foto: ninita_7, Pixabay