Нафтата, или „црното злато“, е еден од темелите на модерната цивилизација. Таа е енергент што ги обликуваше индустријата, транспортот и меѓународните односи. Нејзиниот пат – од првите ограничени примени во древните времиња до статусот на клучен стратешки ресурс во 21 век – е обележан со технолошки иновации, економски подеми и падови, но и со војни, политички уцени и дипломатски игри.

Денешниот момент, со кризите околу Ормускиот Теснец, санкциите и енергетската транзиција, е само најновото поглавје во долгата и турбулентна историја на користењето на нафтата.

Иако модерната нафтена индустрија се врзува за 19 век, нафтата била позната и користена илјадници години претходно. Древните цивилизации во Месопотамија користеле битумен, густ облик на нафта што природно избива на површината, за запечатување бродови и како врзивен материјал при изградба на вавилонските кули.

Персијците ја користеле во воени и медицински цели, додека во Византија тајната на „грчкиот оган“, застрашувачко запаливо оружје на база на нафта, била една од најстрого чуваните државни тајни.

Во Кина, уште пред илјадници години, се користеле бамбусови цевки за дупчење и транспорт на природен гас, кој се палел за испарување на морска вода и добивање сол.

Романците биле први

Модерната ера на нафтата започнува во средината на 19 век. Првата светска рафинерија била отворена во 1856 година во Плоешти, Романија, со што оваа земја станала прва во светот со официјално регистрирано производство на сурова нафта.

Сепак, настанот што ја поттикнал „нафтената треска“ се случил три години подоцна, во 1859 година, кога пензионираниот железнички кондуктер Едвин Дрејк во Титусвил, Пенсилванија, ја издупчил првата комерцијална нафтена бушотина во Америка.

Главната цел тогаш не бил бензинот, туку керозинот. Тој нов, поевтин и почист енергент за осветлување брзо го заменил скапото китово масло.

Епохата во која домовите се осветлувале со согорување маст од најголемите цицачи на планетата полека завршила, со што, сосема случајно, популацијата на китови била спасена од истребување.

Бензинот извесно време се сметал само за нуспроизвод при производството на керозин. Неретко бил фрлан во реки или оставан на одредени локации да испари. Но, моторот со внатрешно согорување подоцна од него ќе направи една од најбараните стоки на планетата.

Раѓање на монополите и првите големи кризи

Со растот на индустријата се појавиле и првите обиди за контрола на пазарот. Компанијата „Standard Oil“, основана во 1870 година од Џон Д. Рокфелер и неговите партнери, воспоставила речиси целосен монопол.

Со агресивни деловни тактики, до 1890 година компанијата контролирала околу 88 проценти од рафинираните нафтени текови во САД.

Овој гигант на крај бил разбиен во 1911 година со одлука на Врховниот суд на САД поради кршење на антимонополските закони. Од неговите делови подоцна настанале денешни компании како „ExxonMobil“ и „Chevron“.

Вистинскиот пресврт за нафтата дошол со изумот на моторот со внатрешно согорување. Автомобилите го претвориле бензинот, дотогаш слабо користен ресурс, во најбаран дериват, а нафтата станала и стратешки воен ресурс. Тоа се покажало како клучно во двете светски војни.

Историјата на 20 век е обележана со периоди на релативно стабилни цени, но и со големи кризи. Првата голема нафтена криза избила во 1973 година, кога Организацијата на арапските земји извознички на нафта вовела ембарго кон земјите што го поддржале Израел во Јомкипурската војна.

Цената на нафтата преку ноќ се зголемила четирикратно, предизвикувајќи глобална рецесија и јасно покажувајќи дека нафтата станала моќно политичко оружје.

Денешното бојно поле: Ормускиот Теснец, санкциите и енергетската транзиција

Кризата во Ормускиот Теснец, низ кој минува околу една петтина од светската нафта, повторно ја покажа чувствителноста на глобалниот енергетски систем.

Секој поголем застој или ограничување на сообраќајот низ овој теснец брзо се прелева врз цените на нафтата, врз трошоците за транспорт и врз инфлацијата во светската економија.

Овој тип нарушувања, заедно со војната во Украина и санкциите против Русија, создаваат парадоксална ситуација: земјите се обидуваат да ја намалат зависноста од руски енергенси, но истовремено се соочуваат со потреба да го стабилизираат пазарот и да обезбедат доволни количини гориво.

Азиските гиганти како Кина и Индија во изминатиот период ја искористија ситуацијата за да го зголемат увозот на руска нафта, често по пониски цени, додека Европа и САД бараат алтернативни извори и нови маршрути за снабдување.

Повторно актуелна нуклеарната енергија

Енергетската нестабилност повторно ја враќа во фокус и нуклеарната енергија како можна алтернатива. Во овој сектор Русија, преку „Росатом“, и натаму е еден од клучните глобални играчи, што создава нови форми на долгорочна зависност кај земјите што градат или планираат нуклеарни капацитети.

Историјата на нафтата е приказна за човечката инвентивност, економскиот напредок, но и за судири и борба за моќ. Од првите керозински ламби до денешните сложени геополитички игри, „црното злато“ продолжува да го обликува светот.

Иако се најавува крај на нафтената ера, актуелните кризи покажуваат колку длабоко овој ресурс и натаму е вткаен во темелите на глобалната економија и политика. Токму затоа транзицијата кон нови извори на енергија останува исклучително сложен и предизвикувачки процес.

Од „Нафтагас“ до НИС

Во Србија експлоатацијата на нафта започнала во 20 век. Историјата на денешната Нафтена индустрија на Србија започнува на 10 февруари 1949 година, кога со одлука на тогашната Влада на Федеративна Народна Република Југославија било основано Претпријатието за истражување и производство на нафта со седиште во Зрењанин.

Овој чекор го означил почетокот на систематскиот развој на енергетскиот сектор. Претпријатието веќе неколку месеци подоцна го забележало првиот голем успех со откривање на гасно поле кај Велика Греда.

По преселувањето на управата во Нови Сад во 1953 година, организацијата го добила препознатливото име „Нафтагас“, под кое со децении ќе работи како еден од гигантите на југословенската економија.

Подоцна, со реорганизација и спојување со други енергетски субјекти на почетокот на деведесеттите години од минатиот век, била формирана единствената компанија што денес го носи името НИС.

Иако никогаш не била голем производител, Србија со децении одржувала значајно ниво на домашно производство, со клучна улога на рафинеријата во Панчево. Со текот на времето, сепак, земјата станала силно зависна од увоз.

Денес голем дел од потребите за нафта се обезбедуваат од увоз, пред сè од Казахстан, Ирак и други алтернативни извори, додека увозот од Русија е значително намален поради санкциите и геополитичките околности.

Актуелната глобална криза, вклучително и нарушувањата околу Ормускиот Теснец и растот на цените на нафтата, дополнително ги зголемува ризиците за снабдувањето и стабилноста на пазарот. Во такви услови, енергетската безбедност на земјите во регионот сè повеќе зависи од глобалните текови и надворешнополитичките движења, што ги прави чувствителни на секоја нова криза на светскиот пазар на енергенси.