Кога иранските ракети погодија два танкери во Ормутскиот теснец минатиот месец, пазарите на нафта се во паника. Трговците го следеа тоа тесно грло, аналитичарите ги следеа шпедитерите. Телевизиските вести ги броеја барелите во опасност. Но, додека сите гледаа кон југ, нешто подеднакво значајно се случуваше илјадници милји североисточно, во копнениот регион на Централна Азија што повеќето Американци не можат ни да го најдат на мапа.

Во Казахстан, Узбекистан и Туркменистан - три поранешни советски републики кои се наоѓаат на некои од најголемите неискористени резерви на нафта и гас во светот - е во тек бавна геополитичка промена. Овие земји тивко, внимателно и промислено ги ослабуваат своите врски со Русија. Но, тие не се свртуваат кон Западот. Тие се потпираат сè повеќе на Кина, a  Вашингтон едвај обрнува внимание на тоа.

Суштината на оваа приказна е следнава: војната со Иран откри колку се кревки глобалните синџири за снабдување со енергија. И тоa покажа дека земјите кои се најдобро позиционирани да служат како резервни извори на енергија во нарушен свет се токму во Централна Азија. Трката за обезбедување на овие ресурси веќе почна. Кина е далеку понапред. Соединетите Американски Држави(САД) се на маргините.

Ова не значи дека на Америка ѝ е потребна централноазиска нафта или гас. Но, нафтата е глобално тргувана стока. Кога снабдувањето е нарушено некаде, американските потрошувачи и бизниси го чувствуваат тоа. Поважно, станува збор за тоа кој ќе ги поставува правилата на глобалната енергетска економија во иднина. Доколку Кина ги обезбеди синџирите на снабдување во Централна Азија, ќе може да го издржи западниот притисок - кон Иран, Русија или кој било иден конфликт - со многу поголема отпорност.

„Централна Азија е дел од долгорочните напори на Кина за намалување на енергетската зависност од Персискиот Залив и, пошироко, за постигнување самоодржливост“, вели Роберт Менинг. 

Тој е виш соработник во Центарот Стимсон и поранешен советник во Стејт департментот за енергетика. Кина долго време ги очекуваше сценаријата како што е затворањето на Ормутскиот теснец.

Казахстан произведува повеќе нафта од Кувајт. Туркменистан има четврти најголеми резерви на природен гас во светот. Узбекистан е значаен производител со брзорастечко население кое е желно за инвестиции во енергија. Заедно, овие земји се наоѓаат помеѓу Русија на север и Кина на исток, поврзани со двете преку мрежи на гасоводи и нафтоводи кои одредуваат кој ја добива својата енергија - и под кои услови.

Во поголемиот дел од постсоветскиот период, Русија ги контролираше излезите. Нафтата и гасот течеа на север преку руските цевководи до руските пристаништа. Ова ѝ даваше на Москва и приход и политичко влијание. Кога Казахстан сакаше да продава нафта на Европа, мораше да оди преку Русија. Кога Туркменистан сакаше да продава гас насекаде, Москва мораше да се согласи.

Таа ера завршува. Промената започна со руската инвазија на Украина во 2022 година, што истовремено ги промени економијата и политиката. Одеднаш, Русија очајно се обидуваше да го пренасочи својот извоз на енергија кон исток, а земјите од Централна Азија се најдоа во неочекувана позиција. Тие можеа да купат евтин руски гас за домашни потреби, додека го пренасочуваа сопственото производство кон попрофитабилни пазари - првенствено Кина, пренесува Forbes Srbija. 

Бројките зборуваат сами за себе. Производството на нафта во Казахстан достигна рекорд во 2025 година. Сепак, околу 80 отсто од извозот сè уште оди на север, преку рускиот конзорциум за касписки цевковод, до пристаништето на Црното Море. До крајот на 2025 година, украинските напади со беспилотни летала ја оштетија таа клучна рута, оставајќи само еден од трите терминали за товарење на море во функција. Традиционалното руско влијание сега станува слабост - а Казахстан очајно бара алтернативи.