Дизелот во периоди на глобални кризи најчесто поскапува побрзо од бензинот, а причините за тоа не се случајни, туку структурни. Ова гориво има далеку поважна улога во економијата отколку што обично се мисли, бидејќи го движи транспортот, логистиката, земјоделството, индустријата и градежништвото.

Според податоците на американската Управа за енергетски информации, од почетокот на кризата поврзана со Иран до 6 април 2026 година, просечната цена на бензинот пораснала за 1,11 долари по галон, додека цената на дизелот се зголемила за 1,75 долари по галон.

Разликата е важна затоа што дизелот е основа на транспортот и логистиката, па неговото поскапување директно ги зголемува инфлаторните притисоци во целата економија.

Сличен модел беше забележан и по руската инвазија врз Украина, а се повторува и сега, додека тензиите на Блискиот Исток го нарушуваат танкерскиот сообраќај низ Ормускиот Теснец.

Дизелот има помали резерви

Една од главните причини е тоа што дизелот обично има помала „резервна маргина“ во снабдувањето.

Залихите на дестилатни горива, во кои спаѓаат дизелот и мазутот, најчесто се пониски од залихите на бензин. Тоа значи дека кога ќе се случи геополитички шок или прекин во снабдувањето, има многу мал простор за амортизирање на ударот.

Бензинот, од друга страна, има поголеми складишни капацитети, полокализирано производство и појасни сезонски модели на побарувачка. Дизелот го нема тој простор. Кога понудата ќе се намали, дизелот најчесто прв и најбрзо го чувствува притисокот.

Дизелот е глобално гориво

Бензинот претежно е регионален производ – се рафинира и се троши во рамки на ист пазар. Дизелот е поинаков. Тој е гориво на глобалната трговија.

Ги движи бродовите, камионите, возовите и тешката механизација што ја пренесуваат стоката преку граници. Затоа цената на дизелот е тесно поврзана со глобалните трговски текови.

Кога ќе дојде до нарушување на клучни точки, како Ормускиот Теснец, ефектите брзо се шират низ светските пазари на дизел. Дури и земји што увезуваат малку нафта од Блискиот Исток можат да ги почувствуваат последиците, бидејќи дизелот интензивно се тргува на глобално ниво.

Побарувачката е поширока и потешко се намалува

Друга важна разлика е побарувачката.

Побарувачката за бензин главно зависи од патничките автомобили. Кога цените растат, потрошувачите можат да возат помалку, да делат превоз или да одложат патување.

Кај дизелот тоа е многу потешко. Дизелот го користат долголинискиот патен транспорт, железницата, поморскиот транспорт, градежништвото, рударството, земјоделството и индустриското производство.

Овие сектори немаат лесни алтернативи. Стоката мора да се транспортира, земјоделските култури мора да се посеат и ожнеат, а градежните активности не можат едноставно да запрат поради повисоки цени на горивото.

Дополнително, пролетната сезона на сеидба е еден од периодите со најинтензивна потрошувачка на дизел. Земјоделците во голема мера зависат од дизел за трактори, наводнување и транспорт.

Кога повеќе сектори истовремено се натпреваруваат за ограничена понуда, цените растат брзо.

Рафинериите не можат веднаш да произведат повеќе дизел

Во теорија, повисоките цени би требало да поттикнат поголемо производство. Но, во пракса, рафинериите не функционираат толку брзо и флексибилно.

Дизелот и бензинот се добиваат од различни фракции на сурова нафта, а пренасочувањето на производството не е едноставно. Производството на дизел зависи од квалитетот на суровата нафта, капацитетите за хидрообработка и строгите стандарди за ултранизок удел на сулфур.

Рафинериите често работат блиску до максималниот капацитет, особено во периоди на висока побарувачка. Сезонските ремонти дополнително ја ограничуваат флексибилноста.

Затоа, кога побарувачката за дизел ќе порасне или кога ќе се појави нарушување во снабдувањето, рафинериите не можат брзо да го зголемат производството за да го стабилизираат пазарот.

Дизелот директно ја пренесува инфлацијата

Можеби најважната разлика е влијанието врз економијата.

Дизелот го движи транспортот на стока. Кога неговата цена расте, растат и трошоците за транспорт. Тоа директно се прелева врз цените на храната, градежните материјали и производите за широка потрошувачка.

Компаниите можат да апсорбираат дел од растот на трошоците, но голем дел од нив на крајот се пренесуваат врз потрошувачите.

Бензинот директно ги погодува граѓаните преку трошоците за личен превоз. Дизелот, пак, влијае врз речиси сè што се произведува, транспортира и продава.

Зошто моделот се повторува?

Реакциите на пазарот не се невообичаени. Тие се повторување на веќе познат модел.

По руската инвазија врз Украина, цените на дизелот пораснаа значително повеќе од бензинот поради намалените глобални залихи на дестилати. Денешните нарушувања произведуваат сличен ефект, иако причините се различни.

Основниот механизам останува ист: пазарот на дизел е позатегнат, поглобално поврзан и помалку флексибилен.

Бензинот е гориво на потрошувачите. Дизелот е гориво на економијата.