Минатата година, за прв пат по речиси 170 години, во Шведска не е забележан грабеж на банка. Со оглед на екстремно насилната природа на организираниот криминал во оваа скандинавска земја, за која често читаме во последните месеци, претходната реченица звучи доста неверојатно. Сепак, одговорот е прилично едноставен - нема смисла да се ограбуваат шведските банки бидејќи нема повеќе готовина во филијалите и трезорите.

Шведска моментално е најнапредната земја во светот кога се работи за безготовинско плаќање, а шведските банки се предводници на овој тренд. Цели сектори, како што е јавниот транспорт, веќе воопшто не прифаќаат готовина. Општо земено, постои голема шанса шведските продавници, ресторани, музеи, хотели, разни услуги и јавни институции да не примаат готовина, односно дека клиентот ќе остане без стоки или услуги ако нема некаква форма на дигитални плаќања.

Дури и даночната управа нема да прифати никакво плаќање во готово, што некои го сметаат за апсурдно и се прашуваат зошто државата не сака да прима пари што сама ги испечатила. Единствени институции кои се законски обврзани да примаат готовина при плаќање на партиципација се болниците.

Во неодамнешното истражување спроведено од шведската централна банка, беше откриено дека само осум отсто од граѓаните своето последно купување го платиле со монети или банкноти. Овој процент беше дури 40 проценти пред само десет години.

Дури и постарите повеќе не користат готовина

Дури и постарите, за кои се смета дека тешко ги прифаќаат дигиталните иновации, во голема мера престанаа да користат готовина. Уделот на лица на возраст од 65 до 84 години кои велат дека користеле готовина за последното купување е намален на девет проценти, што е намалување од 16 проценти пред само две години. Се верува дека многу постари граѓани се префрлиле на дигитално плаќање со почетокот на пандемијата „Ковид-19“.

Повеќето шведски граѓани никогаш не поседувале поголеми сметки, како што се 500 или 1000 круни, и честопати немаат поим како изгледаат. Генерално, во Шведска е сосема нормално и вообичаено да живеете со години без ниту една паричка или сметка во вашиот паричник. Неодамна, физичките, пластичните кредитни и дебитни картички брзо исчезнуваат и се заменуваат со дигитални и мобилни верзии, како и разни други форми на инстант дигитално плаќање.

Вкупната готовина на Шведска денес е приближно 80 милијарди круни или околу седум милијарди евра, но тоа е само малку повеќе од еден процент од вкупната понуда на пари. Аналитичарите очекуваат дека за околу петнаесет години готовината целосно ќе умре и дека Шведска, веројатно првата во светот, ќе стане општество без готовина. Готовината се гледа како непотребен трошок и безбедносен ризик, како и постојана цел за фалсификување. Покрај тоа, дигиталните трансакции полесно се контролираат.

Сепак, не сите се ентузијасти за безготовинското општество. Со години се води дебата за тоа дали е легално да се одбие готовината како платежно средство. Иако законот вели дека „банкнотите и монетите издадени од Риксбанк се законско средство за плаќање“, поранешниот главен правен директор на шведската централна банка Ерик Фриберг се залагаше за правото на трговците да одбиваат готовина:

„Купувањето во продавници во суштина претставува склучување на договор меѓу две страни.

Освен правни спорови, има и некои посериозни аргументи за чување на готовината во оптек. Имено, војната во Украина покажа во какви проблеми може да се најде едно дигитализирано општество кога наеднаш ќе згасне струјата и интернетот.

Банкнотите и монетите сè уште служат како резервен систем доколку престанат да функционираат електронските платежни средства. Но, бидејќи помалку Швеѓани плаќаат со банкноти, инфраструктурата поврзана со готовина, како што е бројот на банкомати или оклопни возила за транспорт на банкноти, повеќе не можеше да се справи со ненадејното враќање на готовината.

„Ако влеземе во кризна ситуација и луѓето мораат повторно да користат готовина, важно е да го задржиме системот за готовина како резервно решение. Во спротивно ќе имаме општество што не функционира“, изјави поранешниот вицегувернер на Риксбанк, Хенри Олсон, за шведската државна телевизија.

Слична ситуација и во соседните земји

Трендот на оставање на готвината готовина го забележуваат и соседните скандинавски земји, но не го прифаќаат без реакција. Во Данска, постои закон кој вели дека сите продавници со персонал мора да примаат готовина, со одредени исклучоци ноќе. Во Норвешка, владата предлага и заострување на законите за готовина.

Во Шведска со години постои Cash Movement, организација која се бори против исчезнувањето на готовината во јавноста и предупредува дека Шведска не е лидер на трендот, туку дека останала сама во екстремната дигитализација на плаќањата.

Со цел да се укаже на потребата од задржување на банкнотите и монетите во оптек, Движењето готовина воведе награда за секој кој се истакнува во оваа насока. Годинава, паричната награда од 10.000 круни во готово (нешто помалку од илјада евра) ја освои киоск на железничката станица во Кепинг кој продолжи да продава билети за патување во готовина.