Веста за смртта на врховниот лидер на Иран, ајатолахот Али Хамнеи, во воздушните напади на САД и Израел на 28 февруари 2026 година, го потресе Блискиот Исток до темел. Додека светот ги анализира воените и политичките последици од овој настан, останува и прашањето за огромното богатство што покојниот ајатолах го контролираше со децении.

Зад имиџот на аскетски верски водач се криела неформална финансиска империја вредна стотици милијарди долари. Нејзините темели биле поставени за време на првиот врховен водач, ајатолахот Рухолах Хомеини, но доживеала целосна експанзија под Али Хамнеи.

Економскиот октопод на режимот во Техеран

Најдетален увид во функционирањето на оваа финансиска мрежа даде истрагата на „Ројтерс“ од 2013 година. Јадрото на економската моќ на Хамнеи била организацијата „Сетад Еџраие Фармане Хазрате Емам“ (Штаб за спроведување на наредбите на имамот).

Организацијата ја основал Хомеини непосредно пред својата смрт, со официјална цел да управува со напуштен имот по Исламската револуција од 1979 година и да им помага на сиромашните. Сепак, под контрола на Хамнеи, Сетад значително ја проширил својата улога.

Истрагата на „Ројтерс“ наведе дека организацијата конфискувала недвижен имот и земјиште од граѓани, религиозни малцинства (вклучително и заедницата Бахаи) и политички дисиденти. Потоа тие средства биле продавани или задржувани, а профитот инвестиран во речиси сите сектори на иранската економија – од нафта и телекомуникации до фармацевтска индустрија. Во времето на извештајот, вредноста на Сетад била проценета на околу 95 милијарди долари, со претпоставки дека во следните години дополнително пораснала.

Парадржавни фондови

Личното богатство на Хамнеи и неговото семејство, според достапните податоци, не било депонирано на приватни сметки во западни банки. Неговата моќ се темелела на институционална и апсолутна контрола.

Американското Министерство за финансии (OFAC) со години ја следи и санкционира оваа мрежа. Во официјалните извештаи се наведува дека Хамнеи управувал со мрежа парадржавни фондации – т.н. бонјади. Овие фондови биле ослободени од данок, не поднесувале извештаи до парламентот и не биле предмет на државна ревизија. Според проценките на Вашингтон, преку овие нетранспарентни структури се финансирале политички лојалисти и Корпусот на исламската револуционерна гарда (IRGC).

Улогата на Моџтаба Хамнеи

Со години официјален Техеран инсистираше на приказната за скромниот живот на врховниот лидер. Но вниманието често беше насочено кон неговиот втор син, Моџтаба Хамнеи.

Според податоците на американското Министерство за финансии од 2019 година, Моџтаба бил санкциониран поради преземање клучни улоги во државниот и безбедносниот апарат во име на својот татко. Иако формално бил свештеник, се смета дека имал значително влијание врз финансиските текови наменети за милицијата Басиџ и разузнавачките структури. Не било неопходно формално да поседува компании – доволна била неговата позиција за да влијае врз распределбата на средствата.

Што носи иднината?

Смртта на Али Хамнеи остава вакуум не само во политичкиот, туку и во економскиот систем на Иран. Со оглед на тоа што Сетад и бонјадите се врзани за институцијата на врховниот водач, а не за конкретна личност, се очекува борба за контрола врз оваа мрежа.

Според Си-Ен-Ен, земјата моментално ја управува привремен совет од три члена: претседателот Масуд Пезешкијан, шефот на правосудството Голамхосеин Мохсени Едзеи и свештеникот Алиреза Арафи.

Конечната одлука за избор на нов врховен водач ќе ја донесе Собранието на експерти – тело од 88 свештеници избрани од граѓаните, чии кандидати ги одобрува Советот на чуварите. Иако во 1989 година наследникот на Хомеини беше избран за помалку од еден ден, аналитичарите сметаат дека овојпат процесот може да трае подолго поради комплексната безбедносна состојба и отсуството на јасен фаворит.

телеграф.рс