Меѓународното право поставува строги критериуми за употреба на сила - прашањето е дали нападите на САД и Израел и иранскиот одговор ги исполнуваат.

Агресија, самоодбрана, превентивни напади: што вели меѓународното право за израелско-американската воена операција започната против Иран во сабота, на 28 февруари? А што е со одмаздата на Техеран против Израел и против американските бази во неколку земји од Заливот?

Земји како Финска, Норвешка, Колумбија и неколку држави од глобалниот југ го осудија она што го нарекоа „нелегален“ напад врз Иран. Русија зборуваше за „чин на агресија“, Сенегал ја осуди „употребата на сила“, а земји како Швајцарија, Ирска и Шпанија повикаа на почитување на меѓународното право.

„Ова е употреба на сила на иранска територија што, на прв поглед, изгледа спротивно на Повелбата на Обединетите нации“, рече Себастијан Тузе, професор по меѓународно право на Универзитетот Пантеон-Асас и директор на Фондацијата Рене-Касен. 

Според Повелбата, „земјите-членки мора да се воздржат во своите меѓународни односи од закана или употреба на сила“. Според меѓународното право, таков напад можел да биде извршен или со претходно одобрение од Советот за безбедност на ООН или како чин на самоодбрана, или како одговор на „вооружен напад“.

Израел и Соединетите Американски Држави ги опишаа нападите како „превентивни“, насочени кон „елиминирање на заканите за државата Израел“, според израелското Министерство за одбрана. Двете земји, исто така, зборуваа за „превентивни“ мерки или дејствија преземени за да се спречи „непосреден“ напад. Во меѓувреме, во тек беа преговори меѓу Иран и САД во Оман и Женева за иранската нуклеарна програма, објави „Ле Монд“.

Според Ален Пелет, професор по јавно меѓународно право на Универзитетот во Нантер и адвокат пред Меѓународниот суд на правдата, „американските и израелските напади врз Иран не се превентивни“. Тој објасни дека овие концепти или не постојат или се многу оспорени во меѓународното право, додавајќи дека тие „најчесто се користат за прикривање на нелегалната употреба на сила според меѓународното право - акти на агресија или вооружена интервенција“.

Израел и САД се повикаа на конфликт кој трае со децении. 

„Фактот дека постои продолжена конфронтација меѓу Израел и Иран сам по себе не создава трајно право на употреба на сила“, рече Тузе. „Самоодбраната мора да се процени според прецизни критериуми: постоење на вооружен напад, потреба од одговор и пропорционалност. Правно, таа не може да се претпостави само врз основа на поширок стратешки контекст“.

Дали нападите на Иран се легални?

Техеран почна одмазднички напади против Израел и неколку земји од Персискиот Залив: Катар, Обединетите Арапски Емирати, Кувајт и Бахреин. Дали овие дејствија се легални? Обраќајќи се пред Советот за безбедност на ОН во саботата, Иран се повика на своето право на самоодбрана.

„Што се однесува до нападите насочени против Израел, иранскиот аргумент е, во принцип, правно одржлив ако се смета дека Иран бил жртва на вооружен напад што му се припишува на Израел“, рече Тузе. 

Што се однесува до земјите од Персискиот Залив, ако тие „останат надвор од конфликтот, тие не можат да бидат цел на самоодбрана против Израел. Меѓутоа, ако тие всушност и оперативно учествувале во воена акција против Иран, нивниот статус како обични трети страни станува потежок за одржување“, особено ако биле користени американски бази на нивна територија, ако тие обезбедиле логистичка поддршка, оперативно разузнавање или учествувале директно или индиректно во нападите, напиша францускиот весник.

Земјите од Персискиот Залив, исто така, би можеле да се повикаат на самоодбрана како одговор на иранските напади, „но нивниот одговор мора да остане строго неопходен и пропорционален и веднаш да биде пријавен во Советот за безбедност“, рече Тузе. „Член 51 [од Повелбата на Обединетите нации, кој се занимава со самоодбрана] не дозволува неограничена ескалација; тој дозволува правно регулиран одбранбен одговор.“

Во неделата вечерта, Франција, Обединетото Кралство и Германија ги осудија „неселективните и непропорционални ракетни напади извршени од Иран“ насочени кон „земјите во регионот, вклучувајќи ги и оние што не беа вклучени во првичните воени операции на САД и Израел“. Овие напади беа насочени кон „нашите блиски сојузници и им се закануваат на нашиот воен персонал и цивили низ целиот регион“, според заедничката изјава на трите земји, што би можело да оправда „неопходна и пропорционална одбранбена акција за уништување на ракетните и беспилотните летала на Иран“. Постојат одбранбени договори меѓу овие три земји и земјите од Заливот. Франција, на пример, потпиша договор за одбрана со Обединетите Арапски Емирати во 1995 година, а има и договори за одбрана и соработка со Саудиска Арабија, Кувајт, Бахреин, Јордан и Ирак.

„Постоењето на вакви договори „не е доволно за да се докаже законска обврска за влегување во конфликт“, рече Тузе. Доколку овие земји „помогнат на држава жртва на вооружен напад, таквата помош би морала да се смета за дел од колективната самоодбрана, под услов да е побарана или прифатена од дотичната држава и дека е во согласност со одредбите“ од Повелбата на ОН.

Политички гледано, Доналд Трамп не ја криеше својата желба да создаде услови за промена на режимот. Не постои правна основа за таква цел „доколку е наметната од државите агресори“, рече Пелет. Таа би била легална само ако ја реализира самиот ирански народ, „со што тие би го оствариле своето право на самоопределување“.

Смртта на ајатолахот Али Хамнеи во операцијата „Епски бес“ „во принцип може да се смета за воена цел“, рече Тузе, објаснувајќи дека „неговиот статус“ во конфликтот е „одлучувачки“. „Доколку тој всушност извршува воени функции или учествува во водењето непријателства, тој во принцип може да се смета за воена цел“. Сепак, тој додаде дека дури и ако целта била легална, тоа не значи дека целата воена операција е легална, пишува „Ле Монд“.