Пред точно десет години, на 5 јуни 2013 година, Едвард Сноуден за прв пат излезе во јавноста со обелоденувања поврзани со глобалните програми за надзор што ги води неговиот работодавец, американската Агенција за национална безбедност (НСА).

Како што пишува агенцијата АФП, Сноуден со овој чин покажал дека никој не е безбеден од „шпионажа“ што може да ја изврши НСА, а најмалку Американците, чии приватни комуникации треба да бидат заштитени со устав.

Една деценија подоцна, Сноуден е во егзил во Москва, а американските разузнавачки служби сè уште имаат можност да собираат големи количини на приватни информации разменети преку СМС пораки.

Сепак, откритијата на Сноуден започнаа лавина која не запре до денес, па протоколите беа подобрени и беа донесени закони за шифрирање на податоците во САД и Европа.

„По откритијата на Сноуден, во речиси секоја демократија на Запад, имаше историска дебата за односот меѓу граѓаните и владините програми за масовен надзор, односно дали овие програми се правилно контролирани“, рече Бен Визнер, член на Американската унија за граѓански слободи и адвокатот на Сноуден.

Соработка на разузнавачките служби

До моментот кога имаше само 29 години, Сноуден веќе имаше постигнато некои импресивни подвизи во својата кариера. Откако работел како технички асистент во ЦИА и работел во „Баз Ален Хамилтон“, се вработил во НСА.

И покрај тоа што имал висока плата во оваа агенција и можел да води удобен живот, сето тоа го фрлил поради грижата за етичката страна на начинот на кој НСА ги обработува приватните податоци на граѓаните.

Тој има „симнато“ илјадници документи на НСА и ЦИА кои го покажуваат обемот на собирање податоци ширум светот, што значително се забрза по терористичките напади на 11 септември 2001 година.

Документите кои Сноуден им ги дал на новинарите на тајните состаноци во Хонг Конг покажуваат дека американските разузнавачки служби работеле заедно со британските и други агенции за да изградат досиеја за милијарди луѓе кои не биле под никакво разумно сомневање.

Соединетите држави, покажаа овие документи, можеа да ги прислушуваат телефоните на лидерите на сојузничките земји, а НСА имаше програма наречена „Prism“, која собираше кориснички податоци од Google и Facebook, со и без согласност на самите корисници.

Исто така, NSA собирала податоци од мобилниот оператор Verizon, додека британската служба во соработка со Американецот собирала сообраќај на податоци кој се движел преку подводни комуникациски кабли.

Проблемот со сето ова, како што еднаш рече Сноуден, беше дека „овој вид тајни програми практично немаа граници“. Тој изјави дека „јавноста мора да одлучи дали е фер или не“.

„Престанавме да гледаме конкретни терористи и почнавме да ги гледаме сите, само во случај тие да станат терористи. И тоа не беше нешто што влијаеше само на луѓето далеку, на места како Индонезија. Тоа ги погоди и Американците“, рече тој. Сноуден до НПР во интервју од Москва во 2019 година.

Бурни реакции

Неговите откритија, секако, предизвикаа бурни реакции и во јавноста и во редовите на американските разузнавачки служби, кои го обвинија Сноуден дека ги поткопува антитерористичките програми, а со тоа им помага на непријателите на САД.

Пред седум години, директорот на националната разузнавачка агенција Џејмс Клапер изјави дека Сноуден „и отежнал на НСА, бидејќи поради него компаниите за интернет и мобилни комуникации сега се многу пошифрирани (безбедни) на нивните услуги.

Постапките на Сноуден ја принудија Белата куќа да ги испита сите дејствија со кои се занимава НСА, а Европската унија го спроведе GDPR (Општа регулатива за заштита на податоците) во 2018 година за да ја ограничи способноста на американските компании како Google или Facebook да собираат податоци за корисниците.

„Откритијата на Сноуден за глобалниот надзор влијаеа на европската дебата за приватноста на Интернет“, напиша Гас Роси, директор за технолошка одговорност во Omidyar Group.

Токму благодарение на GDPR, Мета, компанијата која стои зад Facebook, Instagram и Vacap, е казнета со околу 1,2 милијарди евра поради непочитување на прописите за заштита на податоците, односно пренос на податоци во САД.

Руско државјанство

Што се однесува до Едвард Сноуден, тој моментално е во Русија, каде што се чини дека нема намера да замине наскоро.

Во септември минатата година руските медиуми објавија дека претседателот на таа земја Владимир Путин потпишал указ за доделување руско државјанство на Сноуден, кој најави таква можност уште во 2020 година.

Неговиот адвокат во Русија, Анатолиј Кучарена, рече дека Сноуден „поднел заклетва“.

„Секако дека е среќен поради тоа, и е благодарен на Руската Федерација за неговото државјанство - тој сега е полноправен државјанин на Русија. Што е уште поважно, според рускиот устав, тој не може да биде екстрадиран во странска земја. “, рече Кучарена.

Во Вашингтон, портпаролот на Стејт департментот, Нед Прајс, тогаш рече дека САД биле запознаени со извештаите дека Сноуден добил руско државјанство и дека „администрацијата на Бајден нема да биде изненадена ако извештаите се вистинити“.

„Сноуден долго време ја сигнализираше својата лојалност кон Русија. Овој чекор само би го официјализирал тоа“, изјави Прајс за новинарите. Од Вашингтон беше соопштено и дека „нивните позиции за Сноуден не се променети“.

Тој често се рекламира преку Твитер, каде главно коментира за прописите поврзани со технологијата. Неодамна го поддржа Џулијан Асанж, пишувајќи дека всушност е „политички затвореник“.

Едвард Сноуден е оженет со Американката Линдзи Милс и имаат два сина кои се родени во Русија.