Иако минералните суровини добиваат сè поголемо стратешко значење во глобални рамки, македонското рударство се соочува со спротивен тренд односно сè помалку луѓе работат во секторот. Официјалните податоци од Државниот завод за статистика укажуваат на континуирано намалување на вработеноста во рударството. Имено, бројот на вработени во секторот „Рударство и вадење камен“ е намален од 4.562 во 2023 на 4.364 во 2025 година, односно за 4,3%. Негативниот тренд продолжува и во 2026 година, па така во мај бројот на работниците бил за 7,3% помал во однос на истиот месец претходната година, додека во секторот „Вадење руди на метал“ падот изнесува дури 8,7%.

Официјалната статистика не покажува колкав дел од намалувањето е последица на иселување, пензионирање, промена на работното место, автоматизација или други движења на пазарот на труд. Причините треба дополнително да се анализираат, но кадровскиот тренд во рударството се случува во земја во која намерата за иселување кај младите е исклучително висока. Истражување за социо-политичкото учество на младите, објавено од Вестминстер фондацијата во 2024 година, покажува дека 62% од младите би ја напуштиле земјата доколку им се укаже можност. Од оние што би заминале, 77% не планираат да се вратат.

За младите, одлуката не зависи само од висината на платата. Важни се сигурноста на работното место, можноста за напредување, современите услови за работа и уверувањето дека нивното знаење ќе биде ценето. Тоа се критериуми според кои рударството треба да се натпреварува со работодавците во земјата, но и со компаниите во странство.

Современиот рудник не е само работа под земја

Перцепцијата дека работата во рударството се сведува исклучиво на физичка работа под земја одамна не одговара на реалноста. Современиот рудник е сложен индустриски и технолошки систем во кој се применуваат автоматизација, далечинско управување, геолошко моделирање, сателитско позиционирање, дронови, сензори, дигитални мапи, анализа на податоци и системи за континуирано следење на безбедноста и животната средина.

Затоа, денешното рударство не вработува само рударски инженери. Во секторот се потребни геолози, машински и електроинженери, техничари за автоматизација и мехатроника, ИТ-специјалисти, геодети, хидрогеолози, хемичари, металурзи, еколози, стручни лица за безбедност при работа, лабораториски техничари и оператори на современа механизација.

Тоа се професии што можат да им понудат на младите јасна кариера, практична работа со напредна технологија и можност стекнатото знаење да го применуваат дома.

Побарувачката за ваков кадар не е карактеристична само за Македонија. Мултидисциплинарна меѓувладина организација OECD, која им помага на владите да работат заедно кон посилна, почиста и пофер глобална економија, во извештајот „Mining for Talent“ предупредува дека рударската индустрија глобално се соочува со недостиг од квалификувани работници, особено од рударски инженери и други технички профили. Како причини ги посочува ограничената достапност на работници, несовпаѓањето на потребните и расположливите вештини, како и слабата привлечност на секторот и на регионите во кои се одвива рударската активност. Брзите технолошки промени и растечката побарувачка за критични минерали дополнително ги менуваат квалификациите што ќе се бараат.

Оттука, падот на бројот на работници не значи дека рударството нема иднина. Тој е предупредување дека иднината на секторот ќе зависи од тоа дали навреме ќе бидат создадени и привлечени луѓето што располагаат со новите инженерски, дигитални и еколошки знаења.

Европа повторно го препознава значењето на минералите

Енергетската и дигиталната транзиција дополнително ја менуваат положбата на рударството. Електричните возила, ветерните електрани, соларните системи, батериите, електрониката, телекомуникациската опрема и современите одбранбени технологии не можат да се произведуваат без бакар, литиум, никел, кобалт, графит, реткоземни елементи и други минерални суровини.

Со Европскиот акт за критични суровини, Европската Унија постави цел до 2030 година најмалку 10 проценти од годишните потреби за стратегиски суровини да се обезбедуваат преку експлоатација во Европа, 40 проценти преку европски капацитети за преработка, а 25 проценти преку рециклирање. Истовремено, Унијата настојува зависноста од која било поединечна трета држава да не надминува 65 проценти. Европската комисија јасно наведува дека за остварување на овие цели ќе биде потребно зајакнување на целиот синџир – од геолошките истражувања и експлоатацијата до преработката и рециклирањето.

Тоа значи дека Европа во следните години нема да бара само минерални суровини. Ќе бара и луѓе што знаат како тие да се истражуваат, да се експлоатираат и да се преработуваат безбедно, ефикасно и одговорно.

Перспективата мора да биде видлива

Македонија има геолошки потенцијал, рударска традиција и образовна основа врз која може да гради. На Факултетот за природни и технички науки при Универзитетот „Гоце Делчев“ во Штип веќе се достапни студиски програми по рударство, геологија и инженерство за заштита на животната средина. Програмите вклучуваат и области како моделирање во рударството, планирање и проектирање, рударски мерења, транспортни системи, подготовка на минерални суровини и рециклажни технологии.

Клучното прашање, затоа, не е само дали постојат студиски програми. Прашањето е дали средношколците и студентите можат да видат целосна „патека“ од училницата до платена практика, прво вработување, менторство и професионално напредување.

За сериозна кадровска политика потребни се одговори на неколку конкретни прашања: Колку инженери и техничари ќе му бидат потребни на секторот во следните десет до петнаесет години? Кои профили најмногу недостигаат? Колкав дел од искусниот кадар ќе се пензионира? Колку студенти се запишуваат, дипломираат и остануваат да работат во земјата? Без редовно објавување на вакви податоци, тешко може да се планираат уписни квоти, стипендии и програми за вработување.

Компаниите, пак, треба да покажат што конкретно нудат: платена практична работа, стипендии поврзани со можност за вработување, јасни почетни позиции, обука за нови технологии и мерливи можности за напредување. Подеднакво важно е јавно да ги покажуваат резултатите во безбедноста, работничките права и заштитата на животната средина. За младите генерации, репутацијата и вредностите на работодавецот се дел од одлуката каде ќе ја градат кариерата.

Што треба да направат институциите?

Доколку државата сака рударството да стане реална развојна можност за младите, потребна е долгорочна политика, а не изолирани активности.

Првиот чекор треба да биде национална анализа на потребите од кадар во рударството и сродните индустрии. Врз основа на неа можат да се креираат целни државни и корпоративни стипендии, модернизирани наставни програми и поголем обем на практична настава.

Средното стручно образование треба посилно да се поврзе со компаниите преку дуални програми за машински, електротехнички, геолошки и рударски профили. На факултетите им се потребни современи лаборатории, специјализиран софтвер, теренска настава и можност студентите да работат на реални инженерски и еколошки предизвици.

Паралелно се потребни програми за преквалификација и надградба на знаењето во автоматизација, управување со индустриски системи, анализа на податоци, безбедност и мониторинг на животната средина. На тој начин, секторот може да привлече и млади од други технички професии, а не само дипломирани рударски инженери.

Особено значајно е што ваквите работни места можат да се создаваат надвор од Скопје. Рударските активности се врзани за локацијата на ресурсите и можат да поттикнат вработување, локални добавувачи и дополнителна економска активност во помалите градови. За млад човек што може да добие добро платена и стручна работа во својот регион, заминувањето повеќе не мора да биде единствената рационална опција.

Да се создаде причина младите да останат